Sefa Yürükel yazdı…
Ortadoğu, tarih boyunca küresel güçlerin müdahalelerine sahne olmuş ve özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren emperyalist projelerin uygulama alanına dönüşmüştür (Said, 1994). Türkiye ve İran gibi bölgesel aktörler, bu süreçte farklı şekillerde hedef alınmış; etnik ve mezhepsel fay hatları üzerinden bölgesel istikrarsızlık yaratılmaya çalışılmıştır (Lewis, 1992). Günümüzde ABD’nin 1960’lardan beri Kürtlere yönelik geliştirdiği federasyon ve özerklik politikaları, bölgenin sınırlarını yeniden şekillendirme projesinin bir parçası olarak değerlendirilmektedir (Fuller, 1999).
Son dönemde Türkiye’nin dış politikadaki söylem değişimi ve İran’a yönelik Hakan Fidan aracılığı ile yapılan sert mesajları, bölgedeki dengelerin yeniden kurgulandığını göstermektedir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın İran’a yönelik “bölgedeki oyundan çekil” mesajı, Ankara’nın Batı tarafından belirlenen yeni stratejik hatlar içinde nasıl konumlandırılmaya çalışıldığını göstermektedir.
1. KÜRT MESELESİ VE EMPERYALİST STRATEJİLER
Ortadoğu’da etnik ve mezhepsel bölünmeler, Batı’nın bölge üzerindeki hegemonik politikalarının temel araçlarından biri olmuştur (Beinin & Stork, 1997). Özellikle Kürt meselesi, hem Türkiye hem de İran açısından istikrarsızlık yaratma amacıyla uzun yıllardır kullanılmaktadır. ABD’nin 1960’lardan itibaren geliştirdiği Kürtlere yönelik stratejiler, Soğuk Savaş sonrası dönemde daha da belirgin hale gelmiş ve özellikle Irak ve Suriye’deki gelişmelerle doğrudan bağlantılı hale gelmiştir (Barkey & Fuller, 1998).
Pentagon’un Kürtlere yönelik federasyon veya özerklik sağlama politikası, yalnızca ABD’nin bölgedeki varlığını kalıcı hale getirme çabası değil, aynı zamanda İran ve Türkiye gibi güçlü devletleri zayıflatma stratejisinin bir parçasıdır (Fuller, 1999). Bernard Lewis’in öne sürdüğü “Ortadoğu’da ulus-devletlerin parçalanması” tezi de bu bağlamda önemli bir yere sahiptir (Lewis, 1992).
Türkiye’nin son yıllarda Irak ve Suriye’de gerçekleştirdiği askeri operasyonlar, ulusal güvenliği sağlama amacı taşısa da, uzun vadede ülkenin bölgesel bir bataklığa sürüklenme riskini de artırmaktadır (Danforth, 2015). ABD ve Batı’nın Kürt kartını nasıl oynadığına dair yapılan çalışmalar, Türkiye’nin bu süreçte “açılım ve bölgesel liderlik, hami olma” adı altında nasıl yönlendirildiğini ortaya koymaktadır (Bacevich, 2016).
2. TÜRKİYE VE İRAN: YENİ BİR CEPHE Mİ AÇILIYOR?
Türkiye ile İran arasındaki önümüzdeki süreçte muhtemel gerilimin suni olarak BOP çerçevesinde artması, bölgesel güç dengeleri açısından kritik bir gelişmedir. Türkiye’nin İran’a yönelik söylem değişimi, ABD ve İsrail’in bölgedeki çıkarları doğrultusunda şekillenen yeni bir sürecin habercisi olabilir (Mearsheimer & Walt, 2007). Graham Fuller, İran’ın bölgesel bir denge unsuru olarak görülmesi gerektiğini savunurken, Batı’nın bu ülkeye yönelik düşmanca politikalarının yalnızca bölgesel kaosu derinleştirdiğini vurgulamaktadır (Fuller, 1999).
Görünen o ki Türkiye’nin Hakan Fidan’nın son yaptığı açıklamalardan dolayı İran’a karşı daha sert bir pozisyon alması, önümüzdeki süreçte yalnızca bölgesel istikrarsızlığı artırmakla kalmayacak, aynı zamanda Türkiye’yi Batı’nın çıkarlarına hizmet eden bir araca dönüştürecektir (Chomsky, 2007). Daha önce Irak ve Suriye’de yaşanan istikrarsızlık süreçleri düşünüldüğünde, Türkiye’nin İran karşıtı bir bloğa sürüklenmesi, ülkeyi kaçınılmaz bir çatışma sürecine sokabilir (Fisk, 2006).
Bu noktada, yetmiş yedi emekli ABD generali ve amiralinin, Başkan Trump’tan İran’a karşı potansiyel İsrail askeri eylemini desteklemesini istemesi ve Tahran’ın nükleer kapasiteye ulaşmak üzere olduğu uyarısını yapması, riskin boyutunu göstermektedir. Türkiye’nin bu riski almaması ve karşı tavır alması kritik bir zorunluluk olarak değerlendirilmelidir.
3. TÜRKİYE’NİN İÇ SİYASETİ: YENİ AÇILIM MI, YENİ BİR TUZAK MI?
Türkiye’deki siyasi iktidarın Batı tarafından sunulan “bölgesel liderlik” söylemine fazlasıyla hevesli olduğu görülmektedir. Ancak tarihsel süreç incelendiğinde, bu tür projelerin uzun vadede “önce büyütüp sonrada Türkiye’yi parçalanmaya” sürükleme riski taşıdığı açıktır (Tibi, 2012). AKP iktidarının geçmişte “çözüm süreci” adı altında yürüttüğü politikalar, aslında ABD’nin oyununa gelip Türkiye’yi bir iç çatışmaya çekme olarak karşımıza çıktı (Barkey & Fuller, 1998). Bugün yeniden benzer söylemler gündeme geliyorsa, bu süreç çok daha büyük bir iç savaş senaryosunun habercisi olabilir (Robinson, 2020).
Silivri Cezaevi’ne gönderilen gerçek muhalifler ve iç siyasetteki baskı ortamı, bu sürecin en büyük göstergelerinden biridir (Zunes, 2003). Türkiye içinde iktidarın politikalarını eleştirenler kriminalize edilerek susturulmaya çalışılmakta, aynı zamanda dış politikada emperyalizmin çıkarlarına uygun bir yönelim benimsenmektedir (Harvey, 2005).
4. SUUDİ ARABİSTAN VE BÖLGESEL DİZAYN
Büyük Ortadoğu Projesi çerçevesinde Suudi Arabistan’ın son dönemde attığı adımlar da dikkat çekicidir. Kral Selman’ın “reform” adı altında yürüttüğü politikalar, bölgedeki dizaynın bir parçasıdır (Sadowski, 1993). İsrail-Suudi yakınlaşması, İran’ı tecrit etme politikasının bir yansımasıdır (Kepel, 2004). Bu süreç, Türkiye’nin de bölgesel bir oyunun içine çekilerek yıpratılmasını hedeflemektedir.
SONUÇ: TÜRKİYE İÇİN KAÇINILMAZ TEHDİT
Büyük Ortadoğu Projesi kapsamında Türkiye’nin “bölgesel güç” olması gerektiği söylemi, bir tuzaktan ibarettir (Bacevich, 2016). İran’ın bölünmesi, Türkiye’nin de benzer bir kaderi paylaşması anlamına gelmektedir (Lewis, 1992). Geçmişte Irak ve Suriye’de uygulanan böl-yönet stratejisi, şimdi Türkiye ve İran üzerinde sahneye konulmaktadır (Danforth, 2015).
Türkiye’nin bu süreci iyi analiz etmesi ve emperyalist güçlerin bölgesel çıkarlarına hizmet eden planlara karşı dikkatli olması ve tavır alması gerekmektedir. Aksi takdirde, içeride ve dışarıda açılacak yeni cepheler, ülkenin bölünmesine ve iç savaş sürecine sürüklenmesine neden olabilir (Chomsky, 2007).
KAYNAKÇA
• Bacevich, A. J. (2016). America’s War for the Greater Middle East: A Military History. Random House.
• Barkey, H. J. & Fuller, G. E. (1998). Turkey’s Kurdish Question. Rowman & Littlefield Publishers.
• Beinin, J. & Stork, J. (1997). Political Islam: Essays from Middle East Report. University of California Press.
• Chomsky, N. (2007). Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy. Henry Holt and Company.
• Danforth, N. (2015). The Great Game in West Asia: Iran, Turkey and the South Caucasus. Oxford University Press.
• Fisk, R. (2006). The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East. Harper Perennial.
• Fuller, G. E. (1999). The Future of Political Islam. Palgrave Macmillan.
• Harvey, D. (2005). A Brief History of Neoliberalism. Oxford University Press.
• Kepel, G. (2004). The War for Muslim Minds: Islam and the West. Harvard University Press.
• Lewis, B. (1992). The Middle East: A Brief History of the Last 2000 Years. Simon & Schuster.
• Mearsheimer, J. J. & Walt, S. M. (2007). The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy. Farrar, Straus and Giroux.
• Robinson, W. I. (2020). The Global Police State. Pluto Press.
• Sadowski, Y. (1993). Scuds or Butter? The Political Economy of Arms Control in the Middle East. Brookings Institution.
• Said, E. W. (1994). Culture and Imperialism. Vintage Books.
• Tibi, B. (2012). Islamism and Islam. Yale University Press.
• Vali, A. (2011). Kurds and the State in Iran: The Making of Kurdish Identity. I.B. Tauris.
• Zunes, S. (2003). Tinderbox: U.S. Middle East Policy and the Roots of Terrorism. Common Courage Press.
• Ahmed, A. S. (2003). Islam Under Siege: Living Dangerously in a Post-Honor World. Polity Press.
• Almond, G. A., Appleby, R. S., & Sivan, E. (2003). Strong Religion: The Rise of Fundamentalisms Around the World. University of Chicago Press.
• Bromley, S. (1994). Rethinking Middle East Politics: State Formation and Development. Polity Press.
• Halliday, F. (2005). The Middle East in International Relations: Power, Politics and Ideology. Cambridge University Press.
• Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. Simon & Schuster.
• Keddie, N. R. (2006). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press.
• Kinzer, S. (2008). All the Shah’s Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror. Wiley.
• Mitchell, T. (2011). Carbon Democracy: Political Power in the Age of Oil. Verso Books.
• Roy, O. (1994). The Failure of Political Islam. Harvard University Press.
• Waterbury, J. (1970). The Nile Basin: National Determinants of Collective Action. Yale University Press.
• Wright, R. (2011). Rock the Casbah: Rage and Rebellion Across the Islamic World. Simon & Schuster.
• Yergin, D. (1991). The Prize: The Epic Quest for Oil, Money & Power. Free Press.
• Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A Modern History. I.B. Tauris.
