Mehmet Emin Resulzade başkanlığındaki Milli Şura tarafından 28 Mayıs 1918’de bağımsızlığı ilan edilen, ancak 2 yıllık kısa bağımsızlıktan sonra Sovyetler Birliği tarafından işgal edilen Azerbaycan, 18 Ekim 1991’de tarih sahnesinde yeniden bağımsız devlet olarak yerini aldı.
Azerbaycan’da Cumhuriyetin 101. yıl dönümü kutlanıyor. Azerbaycan‘da kutlamalar kapsamında Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Cumhuriyet Anıtı önünde düzenlenen törene katıldı. Azerbaycan Milli Marşı’nın seslendirildiği törende Aliyev, anıta çelenk bıraktı.
Cumhuriyet Günü dolayısıyla ABD, Japonya, Büyük Britanya, Çin, San Marino, Bulgaristan, İtalya, Türkmenistan, Mısır, Kazakistan, Cezayir, Kırgızistan, Tacikistan, Küba, Tacikistan, Belçika, Suudi Arabistan, Irak, Hindistan, Afganistan, Avusturya, Özbekistan, İsveç, Güney Kore gibi çok sayıda ülkenin lideri veya üst düzey yöneticisi, Cumhurbaşkanı Aliyev’i kutladı.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da Aliyev’e kutlama mesajı gönderdi.
AZERBAYCAN ve MEHMET EMİN RESULZADE
Azerbaycan Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı, 28 Mayıs 1918’de Gürcistan’ın Tiflis şehrinde, Mehmet Emin Resulzade başkanlığındaki Azerbaycan Milli Şurası tarafından ilan edildi.
Bakü, Ermeni ve Bolşevik çetelerinin işgali altında olduğu için Fethali Han Hoyski başkanlığında oluşturulan geçici Azerbaycan hükümeti, faaliyetini bir süre Gence şehrinde sürdürdü.
Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan Osmanlı Devleti oldu. İki devlet arasında yapılan anlaşma çerçevesinde, giderek artan Ermeni ve Bolşevik tehditlerine karşı Nuri Paşa (Killigil) komutasındaki Kafkas İslam Ordusu yardıma geldi. Göyçay, Salyan, Ağsu ve Kürdemir’i Bolşevik birlikleri ve Ermeni çetelerinden temizleyerek, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtardı. Kafkas İslam Ordusu, Bakü’nün kurtuluşu için yaptığı savaşlarda bin 130 şehit verdi.
Doğu’nun ilk demokratik cumhuriyeti olarak kabul edilen Azerbaycan’da, kısa sürede eğitim, din ve vicdan özgürlüğü alanında reformlar yapıldı, ülkenin kendi para birimi tedavüle bırakıldı.
Cumhuriyetin “İstiklal Bildirisi”nde ırk, din, mezhep ve cinsiyet farkı gözetmeksizin tüm yurttaşlara eşit haklar tanındı.
Azerbaycan Cumhuriyeti, 28 Nisan 1920’de Sovyet ordusunun ülkeyi işgaliyle son buldu.
KANLI YILLAR
Ancak SSCB’nin dağılmaya başlamasından sonra Azerbaycan’ın bağımsızlığına uzanan yol meşakkatli ve kanlı geçti.
1980’li yıllar SSCB için ekonomik sıkıntılar demekti. Bu sıkıntılar hem Azerbaycan’ın doğal zenginliklerinin tahrip edilmesine hem de milli ve dini hislerinin tahkir ve tehdit edilmesine yol açtı.
Bu tavra ilk itiraz, 19 Şubat 1988 halk mitingiyle verildi. Böylece Başkan Bağırov istifa etti, Vezirov görevi devraldı.
Mitingler Kasım ayına kadar devam edince Sovyetler Birliği Bakü, Nahçıvan ve Gence’de sokağa çıkma yasağı ilan etti.
Bu yasaklar Azerilerin Halk Cephesi’nde örgütlenmesine neden oldu. 19 Ocak’ı 20 Ocak’a bağlayan gece Sovyet Ordusu, Bakü ve diğer yerlerde 131 kişiyi öldürdü, 744 kişiyi yaraladı, 400 kişi mahkûm oldu.
Vezirov’un da Moskova’ya kaçmasıyla Azerbaycan halkı, bağımsız bir devlet kurmanın zaruri olduğunu anladı. 20 Ocak 1990 Kara Ocak günü son Sovyet vahşetini yaşayan Azerbaycan, 30 Ağustos 1991’de bağımsızlığını yeniden ilân etme kararı aldı.
BAĞIMSIZLIĞA GİDEN YOL
Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti’nin Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti’ne bağlı Dağlık Karabağ’da hak iddia etmesi, etnik çatışmalara yol açtı ve bu karmaşa üzerine 18 Ekim 1991’de Azerbaycan bağımsızlığını ilân etti.
Dönemin parlamento niteliğindeki kurumu olan Azerbaycan Ali Soveti’nde (Yüksek Konsey) 30 Ağustos 1991’de bağımsızlık ilan edilmesi yönünde bildiri kabul edildi. Eylül 1991’de Sovyetler Birliği’nden ayrılarak bağımsızlığın ilan edilmesinin tartışıldığı oturumlar yapıldı. Ali Soveti’nce, 18 Ekim 1991’de “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Devlet Bağımsızlığı Hakkında Anayasa Akti” oy çokluğuyla kabul edildi.
18 EKİM 1992’DE BAYRAM İLAN EDİLDİ
Kabul edilen belgede, Sovyetler işgalci olarak belirtildi ve Azerbaycan’ın, 1918’de kurulan cumhuriyetin varisi olduğu ilan edildi. Ali Soveti’nin kararı 29 Aralık 1991’de referanduma götürüldü. Referandumda halkın neredeyse tamamı bağımsızlıktan yana oy kullandı. Azerbaycan’da 18 Ekim, 1992’den bu yana ulusal bayram olarak kutlanıyor.
MEHMET EMİN RESULZADE KİMDİR?
1884 yılında Bakü’de doğdu. 19 yaşında gazeteci olarak çalışmaya başladı. 1905’de de siyasete atılarak Rus Çarlığı’na karşı gizli bir örgüt kurdu. Hakkında yakalama kararı çıkarılması üzerine de Türkiye’ye kaçtı. 1913’te ilan edilen genel afla da yurda geri döndü. 1917 yılında da Müsavat Partisi’nin genel başkanı oldu. 28 Mayıs 1918 tarihinde de Azerbaycan Cumhuriyeti kuruldu ve Resulzade ülkenin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Fakat Kızıl Ordu’nun Azerbaycan’ı işgalinin ardından Almanya’ya kaçmak zorunda kaldı. Daha sonra da Türkiye’ye yerleşti. Mehmet Emin Resulzade 6 Mart 1955 tarihinde Ankara’da hayata gözlerini yumdu.
