Bizim İnce Memed Asıçallı (3)

Ahmet Akbay yazdı…

Denizli Dede Köy ve Civarında Abdi Ağa: Bir Yerel Güç ve Derebeyliği

ABDİ AĞA’NIN KİMLİĞİ VE BÖLGEDEKİ TARİHÎ KONUMU

Denizli tarihinde Abdi Bey veya Abdi Ağa adıyla anılan iki farklı kişiden söz edilmektedir. Bunlardan biri 12 yüz-yıl sonrası 13. yüzyılda yaşamış Selçuklu dönemiyle ilişkilendirilen bir bey, diğeri ise 18. yüzyılın ortalarından 19. yüzyılın ilk çeyreğine kadar bölgede etkili olduğu anlatılan Abdi Ağa’dır. Burada ele aldığımız kişi, Dede Köy ve çevresinde halk anlatımlarında yer alan Abdi Ağa’dır.

Bu araştırmanın amacı, Abdi Ağa’nın tarihî kişiliğini yalnızca bir toprak sahibi olarak değil, aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin taşradaki idari ve ekonomik düzeni içerisinde güç kazanmış bir yerel nüfuz sahibi olarak değerlendirmektir.

Toprak kazanma süreci ve çiftlik oluşturma çabası

Bölgedeki sözlü tarih anlatımlarına göre Abdi Ağa’nın, bugünkü Denizli’nin Kocadere, Çömleksaz, Şahinler ve Kaklık yerleşimleri arasındaki bölgede toprak elde etme faaliyetleri yürüttüğü ifade edilmektedir.

Anlatımlarda, Abdi Ağa’nın sekiz ,on çift camız (manda) kullanarak çayır ve sulak arazileri sürmeye başladığı, zaman içerisinde bu faaliyetleri genişleterek önemli miktarda toprağı kendi tasarrufuna geçirdiği aktarılmaktadır.

Özellikle Denizli çevresindeki sulak ve bataklık arazilerden başlayarak çiftlik edinip oraları satarak veya sıcak , sıtma gibi hastalık olayları sonrası Dede Köy ve çevresindeki verimli ova topraklarına yöneldiği, burada çiftlik arazilerini büyütmeye çalıştığı anlatılmaktadır.

Çömleksaz’dan Eşefli’ye uzanan hat üzerindeki çayırların sökülmesi, tarıma açılması ve bu araziler üzerinde mülkiyet veya tasarruf hakkı elde edilmesi, Abdi Ağa’nın bölgedeki ekonomik gücünü artırma çabalarının bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

ABDİ AĞALARIN ÖŞÜR MEMURLUĞU VE DEVLET GÜCÜNÜ KULLANMASI

Halk arasında Abdi Ağa’nın öşür memuru olarak görev yaptığı bilinmektedir. Osmanlı Devleti’nde öşür, tarımsal üretim üzerinden alınan vergilerden biriydi. Öşür memurları ise bu verginin tahsil edilmesi ve ilgili mali işlerin yürütülmesinde görev alan kişilerdi.
Osmanlı taşra düzeninde vergi toplama hakkı, bazı dönemlerde devlet tarafından belirli kişilere veya görevlilere bırakılabiliyordu. Ancak öşür memurluğu ile devlete ait toprakların mülkiyetini elde etmek birbirinden farklı durumlardır.

18.yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nin merkezî otoritesinin bazı bölgelerde zayıflamasıyla birlikte taşrada yerel güç sahiplerinin etkisi artmıştır. Başlangıçta devlet görevlisi, vergi tahsildarı veya yerel yönetici konumunda bulunan bazı kişiler, zamanla ekonomik güçlerini ve nüfuzlarını genişleterek çevrelerindeki insanlar üzerinde etkili hâle gelmişlerdir.

Abdi Ağa’nın da öşür memurluğundan elde ettiği yetki ve nüfuzu kendi ekonomik çıkarları doğrultusunda kullandığı, zaman içerisinde geniş topraklara sahip olmaya çalıştığı yönünde bölgedeki sözlü tarih anlatımları bulunmaktadır.

EMİN AĞA VE ABDİ AĞA’NIN HALK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Bölge halkının aktardığı anlatımlarda Emin Ağa ile Abdi Ağa’nın birlikte hareket ettikleri ve halk üzerinde baskı oluşturdukları ifade edilmektedir.

Bu anlatımlarda Abdi Ağa, yalnızca toprak sahibi bir kişi olarak değil, devlet görevinin sağladığı gücü yerel nüfuzuyla birleştiren, kendi kurallarını uygulamaya çalışan bir derebeyi tipi olarak tasvir edilmektedir.

Toprak kazanma, çiftlik arazilerini genişletme ve tarımsal üretim alanlarını kendi kontrolüne alma çabalarının, bölge halkıyla ilişkilerinde önemli bir yer tuttuğu anlaşılmaktadır.

Halkın hafızasında Abdi Ağa’nın baskıcı, zorlayıcı ve kendi otoritesini kabul ettirmeye çalışan bir kişi olarak yer alması, söz konusu dönemin taşra toplumunda yaşanan güç ilişkilerini anlamak açısından önemlidir.

SÖZLÜ TARİH ANLATIMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Abdi Ağa hakkında aktarılan bu bilgiler, öncelikle Dede Köy ve çevresinde kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü tarih anlatımlarına dayanmaktadır. Bu nedenle anlatılan olayların tarihî belgelerle desteklenmesi, Abdi Ağa’nın görevlerinin, topraklarının ve diğer yerel güç sahipleriyle ilişkilerinin arşiv kayıtları üzerinden araştırılması gerekmektedir.

Bununla birlikte sözlü tarih, yalnızca geçmişte yaşanan olayları değil, o olayların halkın hafızasında nasıl yer ettiğini de ortaya koymaktadır.

Abdi Ağa’nın sekiz, on çift camızla başladığı anlatılan toprak kazanma süreci, öşür memurluğu ve babası Emin Ağa ile birlikte halk üzerinde kurduğu ileri sürülen baskı, 18. yüzyıl ve 19. yüzyıl başlarında Denizli çevresinde yerel güç ilişkilerinin araştırılması bakımından önemli bir başlangıç noktasıdır.

Bu çerçevede Abdi Ağa, bölge halkının hafızasında devlet görevinin sağladığı imkânları ekonomik güce dönüştüren, topraklarını genişletmeye çalışan ve zamanla derebeyi niteliğinde bir yerel güç sahibi olarak hatırlanan tarihî bir şahsiyet şeklinde değerlendirilebilir.