‘A ve e’ ünlüleriyle biten fillerin şimdiki zaman eki ve ünlüyle biten bir ek aldıklarında ünlü değişimi ya da ünlü daralması gerçekleşir. Bu durum pek çok sözcük çeşidinde gerçekleşebilir.
ÜNLÜ DEĞİŞİMİ NEDİR?
‘A ve e’ ünlüleriyle biten fillerin şimdiki zaman eki ve ünlüyle biten bir ek aldıklarında ünlü değişimi ya da ünlü daralması gerçekleşir. Bu kural her sözcükte olmamakla birlikte çeşitli sözcüklerle sınırlıdır.
ÜNLÜ DEĞİŞİMİNİN DİĞER ADI
Ünlü değişiminin diğer adı ünlü daralması olarak ifade edilir.
SÖZCÜK KÖKÜNDEKİ ÜNLÜ DEĞİŞİMLERİ
Ünlü değişimi ya da ünlü daralması kuralı haricinde sözcüğe gelen ekler kökte bir değişiklik yaratmaz fakat ünlü değişimi kökteki ünlü harfi değiştirir. Bunlar birinci tekil şahıs olan ‘ben’ ve ikinci tekil şahıs olan ‘sen’ sözcükleridir.
ÜNLÜ DARALMASI
Yukarıda anlatılan ünlü değişiminde harflerin nasıl bir dönüşüm yaşadığını ifade eder. Bu kural dahilinde;
‘E’ harfi ‘Ü ve İ’ harfine
‘A’ harfi ‘I’ harfine
‘O ve Ö’ harfleri ‘U ve Ü’ harflerine dönüşür.
ÜNLÜ DÜŞMESİ
İki heceli bazı sözcükler ünlüyle ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer.
ÜNLÜ DEĞİŞİMİ ÖRNEKLERİ
Sözcük kökünde gerçekleşen ünlü değişimleri;
- Sen, sen-e/sana
- Ben, ben-e/bana
Fiillerde gerçekleşen ünlü değişimleri;
- Gelmek, gelme-yor/gelmiyor
- Oynamak, oyna-yor/oynuyor
- Başlamak, başla-yor/başlıyor
- Beklemek, bekle-yor/bekliyor
- İzlemek, izle-yor/izliyor
Soru sözcüklerinde gerçekleşen ünlü değişimleri;
- Ne için/niçin
- ne asıl/nasıl
ÜNLÜ DEĞİŞİMİ ÖRNEK CÜMLELER
- Güncel olaylarla ilgilendiğine göre sana Erdem Atay’ın Gaflet kitabını hediye edeceğim. (Sen-e, sana)
- Bana kalırsa bu iş için İstanbul’a gitmene gerek yok. (Ben-e, bana)
- O kadar yavaş hazırlanıyor ki 1,5 saattir bekliyorum. (Bekle-yor-um, bekliyorum)
ÜNLÜ DEĞİŞİMİ ÖRNEK SORU VE CEVAPLAR
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla ünlü değişimi vardır?
A) Pankuş Yayınları’ndan bana aldığın kitabı sabırsızlıkla bekliyorum.
B) Türkiye’de yaşananları öğrenmek için Veryansın TV’yi izlemelisin.
C) Aklını başına topladığında derslerini başarıyla sonuçlandırırsın.
D) Kitabını bitirmek için daha fazla vakit ayırman gerek.
E) Sınavına bakman gerek fakat hala televizyon izliyorsun.
Cevap ‘A’ şıkkıdır. ‘A’ şıkkında ben-e/bana ve bekle-yorum/bekliyorum sözcüklerinde ünlü değişimi vardır.
