Bir Türk mucizesinin hazin sonu… Yerli uçaklarımıza ne oldu?

93 yıl önce Kayseri’de kurulan uçak fabrikası kuruluş döneminin sanayi hamlesi olarak tanımlanıyordu. 9 senede 160 uçağın üretildiği fabrikanın kapısına kısa sürede kilit vuruldu. Hurdaya çıkan uçaklarsa düdüklü tencere imalatında kullanıldı.

Bir Türk mucizesinin hazin sonu… Yerli uçaklarımıza ne oldu?

Milli Mücadele döneminde “yerli” ve “milli” üretimin önemini anlayan cumhuriyet 1923 yılından itibaren iki önemli atılım gerçekleştirdi. İlk olarak Tayyare Cemiyeti kuruldu. Bunun ardından Tayyare Motor Türk Anonim Şirketi TOMTAŞ kuruldu. Şirketin 125 bin TL’lik ilk sermayesini de Türk Hava Kurumu sağladı.

Kısa sürede inşa çalışmalarına başlanan fabrika için Alman Junkers firmasıyla anlaşmaya varıldı. Almanlar fabrikayı iki aşamada tamamlamayı taahhüt etti.

Buna göre fabrika 1926 sonbaharında onarım yapabilecek duruma gelecek, 1927 yılında ise uçak üretimine başlayacaktı.

İnşa çalışmalarının ilk aşaması söz verilen tarihte bitti.

Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey ve Milli Savunma Bakanı Recep Peker’in de katıldığı resmi törenle TOMTAŞ 6 Ekim 1926’da açıldı.

Kayseri uçak fabrikası

Toplam 6 hangardan oluşan ve 500 Kw’lık bir güç santrali kurulan fabrikanın ilk aşamasında 50 Türk ve 120 Alman işçi çalışmaya başladı. Fabrikada çalışacak Türk personel daha önce gruplar halinde Almanya’ya gönderilerek gerekli eğitimi aldı.

Ancak Junkers’in ortaklıktan ayrılmasıyla fabrika 1929 yılı boyunca kapalı kaldı.

Yine de Türk teknisyenler bakım ve onarım işlerini sürdürdü. 1931 yılında tamamen Milli Savunma Bakanlığı’na devredildi ve Kayseri Tayyare Fabrikası adıyla yeniden açıldı.

Ertesi yıl uçak üretimi için ilk anlaşmasını Amerikan The Curtiss Aeroplane and Motor Company Inc. ile yapan Kayseri Tayyare Fabrikasında kapanana kadar çeşitli Amerikan, Alman, İngiliz ve Polonya uçakları üretildi.

Fabrikanın ürettiği son uçaklar ise İngilizlerden alınan lisans altında üretilen Miles Magister tipi eğitim uçakları oldu.

TOMTAŞ olarak başlayan ve Kayseri Tayyare Fabrikası olarak devam eden süreçte, 6 Ekim 1926’daki açılışından itibaren TOMTAŞ’ın ürettiği ve montajını yaptığı uçakların sayısı ve modelleri:

  • 30 Adet A-20 L montajı,
  • 3 adet F-13
  • 24 adet Hawk II
  • 8 Adet Fledgling 2C1
  • 43 adet Gotha 145 A
  • 4 adet P.Z.L.-24 A
  • 21 adet P-24 G
  • 27 planör (11 adet US-4, 11 adet PS-2 ve 5 adet G-9)

İRAN’A HEDİYE UÇAK

 Mustafa Kemal Atatürk döneminde Türkiye Cumhuriyeti’nin önemli politikası olan bölgesel güvenlik çizgisi doğrultusunda sınır komşuları ile ilişkilerin geliştirilmesine özen gösterildi.

İran ile resmi antlaşmalarla başlayan iki ülke arasındaki ilişkiler İran Şahı Rıza Pehlevi’nin 1934 yılındaki ziyareti ile yumuşama ve barış sürecine girdi.

Ziyarete gelen İran Şahına Uçak hediye edildi, ziyaret planlandığından daha uzun sürdü.

UÇAKLAR DÜDÜKLÜ TENCERE OLDU

Ancak fabrikaya 1958’li yıllarda ham madde tedarik edilemedi. Böyle sıkıntılı bir dönemde hurdaya çıkan uçaklar kapı kolundan, düdüklü tencereye, dikiş makinesi gövdesi yapmaya uzanan bir sürecin başlamasına yol açtı.

MARSHALL YARDIMI YERLİ UÇAK ÜRETİMİNİ TAM BİTİRDİ  

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından başlayan Amerikan Marshall yardımları kapsamında Türkiye’ye bol miktarda ABD uçağı girmesi ile birlikte Türkiye üretmek yerine satın almayı benimseyince fabrikada artık üretim yapılmadı.

Hazıra alıştırılan Türkiye’nin uçak üretimi konusunda kazandığı deneyimler de bir çırpıda heba edildi. Kayseri Tayyare Fabrikası’nın tesisleri, uçak bakım ve onarımı amacıyla 1950’de Kayseri Hava İkmal ve Bakım Merkezi oldu.

JUNKERS RUS UÇAK SANAYİNİN TEKNOLOJİSİNİ OLUŞTURMUŞTU

Oysa Türkiye’den hemen önce Sovyetler Birliği’nde Junkers tarafından kurulan fabrika ile Sovyet hava sanayinin temelini oluşturmuştu.

Kubishev’de kurulan bu fabrika, Mig ve Tupolev gibi havacılık tarihinin efsanelerin doğum yeri oldu.

Junkers mühendislerinin geliştirdiği jet motorları Rus teknolojisinin temelini oluşturdu.

OYSA VECİHİ HÜRKUŞ KENDİ UÇAĞIMIZI YAPMAYA BAŞLAMIŞTI BİLE

Kendi başına fabrika kurup ömrünü bu işe vermiş. başarılı biçimde uçak yapmaya başlamış Vecihi Hürkuş’a değil yardım etmek Hava Kuvvetlerinden atmıştık.

Vecihi Hürkuş uçağının önünde