Kriptik Hint-Avrupacılarla mücadele sürecinde Peter Golden

Semih Güneri
Kriptik Hint-Avrupacılarla mücadele sürecinde Peter Golden

Prof. Dr. Semih Güneri yazdı…

Türk-Altay Kuramı (T-AK)’na göre Türklerin anayurdu Yenisey-Lena havzalarıdır. Güney Sibirya’nın Doğu yarısıdır. Angara-Baykal arasındaki dar alanlardır. Oturduğumuz yerden sallamıyoruz. Uzunca bir süredir (Doğu Anadolu’dan Tibet’e bütün Avrasya coğrafyasındaki aktif arazi çalışmalarımıza ek olarak) o dar alanda yürütülen arkeolojik arazi araştırmalarının içinde bulunduk. Laboratuvar (arkeolojik, antropolojik) malzemesini didik-didik elden, gözden geçirdik. Çalıştık. Yazdık. Çizdik. Sibirya’dan Göbeklitepe coğrafyasına uzanan kültürel ilişkiler süreçlerini irdeleyen aşamalara kadar. Ulaştığımız sonuç budur: Neolitikten Orta Çağlara kültürün yayıldığı alan bütün Güney Sibirya’dır.

***

‘Tanımlanmış arkeolojik ve antropolojik pek çok temel veri, Güney Sibirya kültür bölgesinin Türklerin yurdu olduğuna tanıklık eder’: Bin sayfalık Türk-Altay Kuramı, bu tek bir cümlelik ifadenin altını doldurmak içindir. Diğer taraftan, hemen bütün Batılı ve Rus araştırmacılara göre, tanımlanan o genel coğrafyada Neolitikten Orta Çağlara, ne kadar kültürel gelişim varsa hepsi sözde Hint-Avrupalılara aittir. Orada Türklere yer yoktur. Sıralayalım o Türklere yer olmayan süreçleri: 1) Afanas’yev kültürü, 2) Okunyev kültürü, 3) Karasuk kültürü, 4) İskit/Tagar/Pazırık kültürü, 5) Taştık kültürü, 6) Göktürk kağanlığı dönemi kültürü. Yanlış filan yazmadım. Evet, verdiğim bu 6 kültürel sürecin hiçbirinde Türkler yokmuş.

***

Listede en eski gibi görünen Afanas’yev süreci, özel bir durumdur: Çalışmalarımda sayfalarca yer vermişimdir. Afanas’yev konusunu G.A. Maksimenkov’un ünlü cümlesiyle özetleyelim: “…Afanas’yev Altaylara dışarıdan intikal etti, Altay dağlarına ve Yenisey va­disindeki su kenarlarına yerleşti. Bu yeni yerleşmeciler burada yaşayan yerli Altaylı Okunyev halklarını bastırdı. Ama zaman geldi, Okunyevliler tarafın­dan topraklarından kovuldular…”. Doliko-crany bu etnik grubun ne olduğunu, nece konuştuğunu bilmiyoruz. Bildiğimiz, yerli Altaylı olmadığıdır. Ve ama yerli Altaylı Okunyevlilerle ortak bir kültür geliştirdiğidir.

***

Okunyev’e bakalım: Bölgede aktif çalışan Minusinsk havzası arkeolojisi uzmanları meslektaşla­rım arasında Okunyev kültürünün Hint-Avrupalılar’ı temsil etmediğini düşünen biri daha çıkmadı. Hiç şüphesiz Gleb Alekseyeviç Maksimenkov ve onun geride bıraktığı bir-iki öğrencisi dışında. T-AK’da en fazla üzerinde durduğumuz konu başlığı Okunyev’dir. Güney Sibirya’nın en Doğusundan Sayan-Altaylara göçleri sürecinde gelişen ve Tunç Çağları boyunca en Batısına yayılan “Angara stili” hayvan modeli üzerinden tanımlanan Okunyev kültürünün Türkçe konuşan yerli Sibiryalı halklar olarak tanımlandı. Okunyev kültürünün Türkçe konuşan halklar olduğu konusunu en son geçtiğimiz günlerde Novosibirsk’te yapılan bir toplantıda sundum. Bildirinin tam metni yakında yayınlanır.

***

Karasuk/İskit konusuna gelince: Ahmet Z. Bayburt’un başarılı çalışmaları kültürün Sayan-Altaylardan Kazak bozkırlarına nasıl yayıldığını, İskit grubu kültürlerin Kazak bozkırlarında nasıl oluştuğunu, erken göçebe hareketlerinin nasıl başladığını, arkeolojik yöntemlerle ve çarpıcı belgelerle ortaya koydu.

***

Pazırık kültürüne bakalım: Savunucularına göre, Hint-Avrupalı olmak için ‘beyaz/Caucasoid’ ol­mak gerekiyor. Peki, nasıl oluyor da Rusya’nın en güvenilir arkeoloğu M.P. Gryaznov’un deyimiyle “Mongoloid Okunyevliler” Hint-Avrupaca konuşuyor? Peter Golden gibi -en azından bana göre- güvenilmez yazarların konuyu bulandıran ikiyüzlü yorumlarını bir kenara bırakırsak, Pazırık mezarlarından çıkan iskeletlerin “beyaz Avrupalı” özellikler gösterdi­ği yalanıyla yıllardır insanlar yanıltıldı. Kandırıldı, aldatıldı. Pazırık insanı­nın son araştırmalarda “beyaz Avrupalı” olmadığı Mongoloid özellikler taşıdığı gösterildi. En son Novosibirsk’in “Ulu Jürisi” önünde Pazırık insanının beyaz-Avrupalı değil Mongoloid-Asyalı olduğunu ve ama (daha da ileri giderek) Türkçe konuştuğunu keyifle savundum. Kimsenin “gıkı” da çıkmadı. Çıkartana da evvel-Allah yanıtlarımız hazır. Pazırık mezarının kazıcıları bile Pazırık mezarların­dan çıkartılan insan kafataslarının “beyaz Avrupalılar”a ait olduğunu asla inanç­la savu-na-ma-dı-lar. Son yirmi yıl içinde Moğolistan Altaylarında kazılan Pazırık kur­ganlarından elde edilen insan iskeletlerinin de Mongoloid özellikler yansıttığını öğrendik.

***

Taştık ve Göktürk (Klasik Türk Dönemi I ve II) kültürleri evrelerinin birbirileriyle nasıl bağlantılı olduğunu, Neolitikten sökün gelen kültür zincirinin son halkalarını nasıl mükemmel biçimde oluşturduğunu, T-AK’da arkeolojik belgeler üzerinden uzun-uzun anlattık.

***

Bugüne kadar pek çok Hint-Avrupacı araştırmacı tanıdım. Yazılarından. Kişisel olarak yüz-yüze. Yaşayan hâlâ pek çoklarıyla yakın dostluğum vardır. Evlerinde beni konuk edecek kadar yakın. Tartışırız. Beni dinlerler. Hatta görüşlerime son kertede hak bile verirler. Çünkü başka çareleri kalmaz. Sonuçta her biriyle tartışırız ama aynı masada yer-içer, dostluk geliştiririz. İş başkadır, dostluk başkadır. Bu kategorideki meslektaşların içinde bir tek Peter Golden beyi tanımam. Fırsat olmadı, diyelim. Nedeni bu. Ama Peter’in bendeki yeri ayrıdır: O, Göktürk öncesi Sayan-Altay kültür zincirini oluşturan evrelerin hepsini büyük bir kararlılıkla Hint-Avrupalı kabul eder etmeye de, üstüne bir de Göktürk’ü Türk’ten saymaz. Kimse bana o aslında şunu demek istediydi, türünden şeyler söylemesin. Evet, böyle düşünen bir güruh var. Bu tipleri diğer Hint-Avrupacı meslektaşlarımdan daima ayrı tutmuşumdur.

***

Moğolistan Altaylarında son zamanlar­da sayısız Pazırık kurganı kazan meslektaşım Pierre-Henri Giscard ile yaptığı­mız tartışmalar sırasında çıkış noktası hep şu olmuştur: “Kurganda beyaz insan varsa o insan Hint-Avrupalı’dır”. Bu, ‘Avrupalıydı-Mongoloiddi’ tartışmasının bir yüzüdür.

Şimdi diğer yüzüne, An Introduction to the History of the Turkic Peoples 1992, adlı kitabın yazarı Peter Golden’ın şu ifadeleri ile açıklık getirelim: Arkeolojik-kazıbilim formasyonuna sahip olmayan ve bir yandan da arkeolo­jik literatür izleme alışkanlığı geliştirememiş yazarlar kendilerini hemen belli eder. Bunlardan biri olduğu anlaşılan Peter Golden, üzerine basa basa şunu söylüyor: “Arkeolojik veriler ait olduğu toplulukların dilinin ne olduğunu söyleyemez”. Aklı başında hiçbir araştırmacı da zaten salt arkeolojik belgelerden etnik sonuçlar çıkarmaya yeltenmez. Ama dile dair elde bilgi varsa bal gibi söyleyebilir. Burada Peter’in bilmediği ‘özgün arkeolojik stilin konuşulan dil tarafından belirlendiği’ gerçeğidir. Evet, kullandığın hançerin balçağından, kayalara kazıdığın geyiğin bacaklarının eğiminin stiline, ürettiğin kabı hangi teknikle yaptığına, giydiğin başlığın biçimine varana kadar senin her şeyini belirleyen konuştuğun baskın dilin kendisidir. Tanımlanmış kültür bölgesinde konuşulan tek dil baskın dilin kendisidir. O baskın dil, bölgenin tek baskın arkeolojik sitilinin belirleyicisidir. O baskın dile dair bir iz varsa sorun çözülmüştür.

***

Göktürk’ü bile Türk’ten saymayan Peter, Klasik Türk Dönemi I (Taştık evresi) ile Klasik Türk Dönemi II (Göktürk evresi) arkeolojik süreçlerinin birbiriyle bağlantılı olduğunu, bu iki evre arasında Türk Runik yazıtlarının da rol üstlendiğini (bak. T-AK Kabalcı, 2023) nereden bilecek? Bilemez. Çünkü diğerleri gibi arkeolojik gelişmelerden bîhaber. Taştık’tan Okunyev’e uzanan arkeolojik kültürel bağlantıları bilmiyor. Bilemez. Çünkü o-ku-mu-yor. Bilgileri 100 yıllık dile dair standart eskimiş bilgi. Her kazı döneminde yenilenen arkeolojik gelişmeleri bilmiyor. 40 dili birden biliyor, diye ün yapmış. Hiç şüphesiz saygıyla eğiliriz. Merhum Heinrich Schliemann’ın da 40 dili birden bildiği, hatta İstanbul’dan Bağdat’a yolculuğu sırasında, geçtiği bölgelerin dilini hemen yolda söktüğü filan söylenir. Bildiği sayısız diller, Schliemann’ın, “Priamos’un Troyası”dır diye “malum hazineleri” bulabilme uğruna Hisarlık Tepeyi altını üstüne getirmesine engel o-la-ma-mış-tı. Mimar Carl Blegen anında müdahale etmemiş olsaydı Hisarlık Tepe höyüğünün bugün stratigrafisini bilemeyecektik. Çok mu kayıp olurdu? Öyle ya da böyle. Ne bildiğinizi nerede kullandığınızla ilgili. Ve ama dil verileri üzerinden yapılan uydur-kaydır analizlerle iş bitmiyor.

***

Peter Golden’ın “…arkeolojik belgelerden etnik sonuçlar çıkarma alışkanlığı…” durumu yalnızca kendisine ve diğer tüm Hint-Avrupacı yazarlara aittir: Ortada Proto Hint-Avrupaca metinler yokken, seç beğen al, şu kültür, bu kültür Hint-Avrupalıdır, diyenlerden biri de odur. Dolayısıyla bir satırında “…arkeolojik materyal onu üretenin dilini söylemez…” diye bize kazıbilim yöntemleri dersi verirken, diğer sayfalarda “Andronovo” gibi, “Yaz” gibi ve “BMAC (Bactria Margiana Archaeological Complex)” gibi, “Swat (Cemetery H)” gibi baskın arkeolojik yapılanmaları hayalî Proto Hint-Avrupaca ile açıklayanlardan biridir. Bu baskın arkeolojik kültürleri tek-tek Proto-Hint Avrupalı kültür olarak kitabında işlerken en ufak bir şüp­hesini dipnotta dahi dile getirmeyen Peter Golden’ın kendisidir.

***

Osman (Karatay) hocamızın, zamanında özenerek Türkçeye çevirdiği o kitabın içeriğine bakarak şunu gönül rahatlığı ile söyleyebilirim: Kitabın başlığı, “Türkî Halklarının Tarihine Bir Giriş” değil, ‘Türksüzlüğün Tarihine Bir Giriş’ daha uygun olurdu. Kitabın yazarı Peter Golden’ın ise açık/kriptik bir Hint- Avrupacı olduğunu, dolayısıyla kendisinin de “Türksüzlüğün Tarihi” yazdırılmak üzere hazırlanmış ‘tasarım’lardan biri olduğunu düşünüyorum. Tıpkı Sovyetler Birliği Hint-Avrupacılarının, Lev Nikolayeviç Gumilyov’a aynı bakış açısından yazdırdığı ‘Drevniye Tyurki 1967’si gibi. Konuya geniş açılardan bakabilecek yeterince arkeolojik kültür birikimine sahip, Avrasya’da son 30 yılda yapılan kazıla­rın sonuçlarına, ilgili literatüre hâkim bir araştırmacı olarak ben de kazıbilim yöntemleriyle ilgili şu kadarcık dersi yeri gelmişken kendisine vereyim. Belki faydalanmayı düşünür:

1) Arkeolojik kültür etnik kültürün organik par­çasıdır. Arkeolojik kültürden bir dil elde etmek mümkün değildir ama arkeolojik kültürü belirleyen de doğrudan dilin kendisidir. Dolayısıyla etnik kültürün tanımını yalnızca kırık-dökük dil verileri üzerinden değil ve ama öncelikli olarak arkeolojik stil-kritik yöntemleri üzerinden yapmak zorundayız. Arkeolojik sürekliliğe hâkim olmak için ise sıkı bir ‘arkeolojik stil-kritik’ süreçlerinden geçmek gerekir. Bu yapılamıyorsa bu işi yapanlara kulak verilmelidir.

2) Ne konuşulduğunu bilmiyorsak eğer dilin tarihin bir yerinde başladığını arkeolo­jinin stil kritiğinden öğrenebiliriz. Arkeolojik stilin devamlılığı, konuşulan dilin devamlılığıdır. Arkeolojik stilde kırılmaların yaşandığı aralıklarda etnik kırılma­lar olduğu çıkarımını yapabiliriz. Belli süreç içinde devam etmiş de bir noktada kırılma yaşanmış ve bir daha kendini toparlayamamışsa -ki stil kritik yöntemleri arkeolojik kültürün bu yöndeki hikâyesini bize açıkça anlatabilir- etnik kültür bir başka baskın kültür içinde erimiş yok olmuş demektir.

3) ‘Arkeolojik belgenin konuşulan dili söyleyemeyeceği’ artık bellidir. Kültürün hangi alanlarda, hangi dönemlerde ne koşullarda devamlılık gösterdiğini, nerelerde kesintiye uğradı­ğını ve nerelerde tamamen yok olduğunu ve uzak ya da yakın mesafe kültürler arasında gelişen ilişkilerin özünü anlamak için öncelikle bakacağımız şey kül­tür materyalinin stil gelişimindeki değişkenliklerdir.

4) Dile dair ‘dolaylı ama so­mut veriler’ onu sadece destekler. Dile dair ‘yorumlar’ ise sadece yorum olarak kalır. Çünkü onun da başka açılardan yorumlanabilir esnek yapısı gereği farklı yönlerde tekrar-tekrar yorumlanmaları mümkündür.

***

Unutmayalım. Esas olan, eğilemez, bükülemez, kafaya göre yorumlanamaz ‘arkeolojik kültür belgesi’dir. Türk tarihinin geçmişi yer altındadır. Onu gün yüzüne çıkaracak olan kazı bilim yöntemleridir. Arkeoloji bilimidir. Dolayısıyla Göktürk kağanlığının öncesindeki arkeolojik stilin durumuna bakmadan, 40 dil de bilseniz 40 takla da atsanız, dile dair uydur-kaydır analizler üzerinden kimin Türk olduğunun, kimin olmadığının tespitini yapamazsınız.

Abonelik

VeryansınTV'ye destek ol.
Reklamsız haber okumanın keyfini çıkar.

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

Veryansın TV ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!