Tanrı tasavvurumuz ve hukukun yenilgisi

Prof. Dr. Şahin Filiz yazdı…

Bir insanın verdiği söze bağlı kalmamasını, her gün başka bir ölçüyle davranmasını ve yaptıkları için hesap vermeyi reddetmesini ahlâkî bir kusur sayarız. Peki aynı kayıtsızlık, dinî ve siyasî dilin bazı kullanımlarında niçin kudretin büyüklüğüne delil kabul edilir? İnsanda güvenilmezlik saydığımız bir özelliği, önce Tanrı tasavvurunun içine yerleştirip sonra yöneticinin ayrıcalığına dönüştürdüğümüzde, hukuku daha kurulmadan hükümsüz bırakmış olmaz mıyız?

Tanrı’nın mutlak kudretine inanmak ile bu kudreti adaletten, hikmetten ve ahde vefadan bağımsız bir serbestlik olarak yorumlamak arasında büyük ama büyük bir mesafe vardır. Bu mesafenin silinmesi, ilahî kudreti anlatırken kullandığımız dilin siyasî tahakküme mazeret üretmesine kapı açar. Adaletin kudreti değerlendiren bir ölçü olmaktan çıkarıldığı yerde, kudret adaletin ne anlama geleceğini belirlemeye başlar. Böylece hesap vermeyen iktidar, hukukî bir sorun olmaktan çıkıp hayranlık uyandıran bir kuvvet gösterisine dönüşür.

İslam dünyasındaki otoriter yönetimlerin tarihini tek bir kelâm öğretisinden çıkarmak mümkün ve insaflı da değildir. Savaşların, çıkar ilişkilerinin, servet dağılımının ve kurumsal yapıların belirleyiciliği elbette vardır. Üstelik teoloji ile siyaset arasındaki ilişki iki yönlüdür: Tanrı tasavvurları hükümdarlığı meşrulaştırabildiği gibi hükümdarlık tecrübesi de Tanrı’nın nasıl tasavvur edildiğini etkileyebilir. Fakat bu karşılıklı ilişki, dinî dilin sınırsız iktidara sunduğu meşruiyeti sorgulama gereğini ortadan kaldırmaz. Saltanatın maddî dayanaklarını araştırırken ona dokunulmazlık sağlayan kavramları inceleme dışında bırakamayız.

Meselenin düğümü, iyilik ile irade arasındaki ilişkidedir. Bir davranış adil olduğu için mi emredilir, yoksa emredildiği için mi adil sayılır? İlkinde otoriteyi de değerlendirmeye yarayan bir adalet fikri bulunur. İkincisi son sınırına götürüldüğünde, adalet buyruğun arkasından yürür; dün haksızlık sayılan şeyin bugün hangi gerekçeyle haklı sayıldığını sormanın zemini daralır. Otoritenin kararı, kendi doğruluğunun kanıtına dönüşür.

Mu‘tezile’nin adalet vurgusu, Mâtürîdîliğin akla ve hikmete verdiği yer, Eş‘arîliğin ilahî iradenin bağımsızlığı üzerindeki ısrarı, bu tartışmanın farklı yönlerini gösterir. Bu geleneklerin her biri kendi içinde çeşitlidir; hiçbirinden doğrudan doğruya çağdaş bir rejim programı çıkarılamaz. Asıl eleştirilmesi gereken, kudret vurgusunu adalet talebini susturmak için kullanan yorumdur. Böyle bir yorumda adaletsizliği teşhis etmenin yerini, güçlü olanın yaptığını haklı çıkaracak açıklamalar bulmak alır. Ahlâk, iktidarı değerlendirme yeteneğini kaybederek iktidarın savunma diline dönüşür.

Tanrı’nın üstünde O’na emir veren bir merci bulunmadığını söylemek, ilahî fiilleri adalet ve hikmetle düşünmenin anlamsız olduğunu söylemeyi gerektirmez. Dışarıdan zorlanmak ile kendi kemâline uygun davranmak ayrı şeylerdir. Verdiği söze sadık kalmak nasıl bir insanın güçsüzlüğüne delil değilse adalet ve ahde vefa da ilahî kudretin eksikliği olarak görülemez. Tutarlılığı acziyet saydığımız anda, sınırsız hareket serbestisini bütün değerlerin önüne geçirmiş oluruz.

Zulmü yalnızca başkasının mülkünde haksız tasarruf etmekle açıklayan ve bütün varlığın Tanrı’ya ait oluşundan hareketle ilahî fiillerin bu tanıma girmeyeceğini savunan yaklaşım, adalet sorusunu mülkiyet sorusuna dönüştürür. Böyle bir açıklamada, yapılanın ahlâkî niteliğinden önce yapanın sahipliği belirleyici hale gelir. Aynı mantık siyasete taşındığında sonuç ağırdır: Hükümdar ülkenin sahibi, insanlar da üzerinde tasarrufta bulunulabilecek unsurlar gibi görülür. Oysa ülke yöneticinin mülkü değildir. Yönetme yetkisi, insanların hayatları ve hakları üzerinde sahiplik hakkı vermez.

Benzer bir kayma, ilahî aşkınlık fikrinin beşerî yönetime dokunulmazlık sağlamak için kullanılmasında yaşanır. Tanrı’nın aşkınlığını anlatan bir ifadeyi hükümdarın sorgulanamazlığının gerekçesine çevirmek, insanın eline ilahî bir dokunulmazlık tutuşturmaktır. Bu aktarımın siyasî kazancı açıktır: Kararın gerekçesini soran kişi, bir kamu yetkilisini denetlemek yerine sanki kutsala meydan okuyormuş gibi gösterilir. Hesap sorma hakkı, daha kullanılmadan bir sadakat sınavına sokulur.

Nesih, va‘d ve vaîd, salâh ve aslah gibi kelâm meselelerini de bu dikkatle ele almak gerekir. Bir hükmün değişmesi tek başına keyfîlik anlamına gelmez; değişen şartlar farklı düzenlemeleri gerektirebilir. Cezayı bağışlamak da verilen ödül sözünü boşa çıkarmakla aynı şey değildir. Tanrı için dışarıdan belirlenmiş bir yükümlülüğü reddetmekten, insanların birbirlerine karşı hiçbir bağlayıcı sorumluluğu bulunmadığı sonucu çıkmaz. Bu ayrımlar silindiğinde, teolojik tartışmalar siyasî sorumsuzluğun hazır mazeretlerine dönüşür. Yönetici sözünden döndüğünde derin bir hikmet aramak, gerekçesini açıklamasını istemekten daha kolay hale gelir.

İstihkak, yani hak etme meselesinde de tehlikeli olan bu aktarımdır. İlahî mükâfatı lütuf olarak açıklayan bir inanç, yurttaşın kamu hizmetlerinden doğan hakkını ortadan kaldırmaz. Vergi ödeyen insanın eğitim, sağlık ve güvenlik talebi, yöneticinin cömertliğine sunulmuş bir dilekçe değildir. Kamu hizmetini lütuf diye pazarlayan siyaset, yurttaşı kendi parasıyla kendisine borçlandırır. Hakkını alan insan teşekkür borcu altında bırakılır; hakkını isteyen ise nankörlükle suçlanır.

Hükümdarı Tanrı’nın yeryüzündeki gölgesi sayan dilin en ciddi siyasî sonucu da burada ortaya çıkar. Bir insanın kararlarına kutsallıktan pay verildiğinde, o kararların eleştirilmesi güçleşir. Klasik siyaset düşüncesinde hükümdarı adaletle yükümlü tutan, zulmü mahkûm eden güçlü bir damar da vardır. Fakat adalet öğüdü ile yöneticiyi fiilen sınırlayabilen kurum aynı şey değildir. Hükümdarın adil olmasını dilemek, haksız kararını durdurabilecek bir mahkemenin yerini tutmaz.

Bu yüzden temel mesele, iyi hükümdarın kim olacağına karar vermekten daha derindedir. Hukuk düzeninin asıl sınavı, yönetici iyi olmadığında ne yapabildiğidir. Bir toplum her defasında kendisini kurtaracak ahlâklı ve güçlü kişiyi bekliyorsa, özgürlüğünü o kişinin karakterine rehin bırakıyor demektir. İyi insanın başa gelmesini ummak, kötü yöneticinin zararını sınırlayacak kurumları kurmanın alternatifi olamaz.

Dinî esaslara dayalı yönetim isteyen birinin önündeki en ciddi soru da budur: Savunduğu kurallar, desteklediği yöneticiyi gerçekten bağlayacak mıdır? Bağımsız bir mahkeme onun kararını iptal ettiğinde bu hükmü kabul edecek midir? Çoğunluğun onayının azınlığın hakkını ortadan kaldırmaya yetmeyeceğini kabul edecek midir? Bu sorulara cevap vermeyen bir adalet vaadi, iktidarın el değiştirmesinden fazlasını vadetmez. Kendi tarafının sınırsız yetkisini istemek, adalet talebi sayılamaz.

Anayasal kültürün en sert sınavı da bu noktada başlar. İnsanlar hoşlanmadıkları yöneticinin elini bağlayan hukuku kolaylıkla savunur. Aynı kurallar kendi destekledikleri iktidarı sınırladığında duydukları rahatsızlık ise asıl tercihlerini açığa çıkarır. Yargı denetimini yalnızca rakibimize karşı istediğimizde, hukuku ortak güvence olmaktan çıkarıp siyasî rekabetin aracına indirgeriz. Adaletin ağırlığı, kendi tarafımıza da hesap sorabildiğimiz ölçüde hissedilir.

Kamu hizmetinin lütfa çevrilmesi, gündelik hayatı da dönüştürür. İnsanlar bir işe alınmak, bir başvuruyu sonuçlandırmak veya uğradıkları haksızlığı gidermek için hangi kurala başvuracaklarını öğrenmek yerine kime ulaşmaları gerektiğini araştırır. Dosyanın içeriğinden çok, dosyayı kimin taşıdığı önem kazanır. Böyle bir düzende aracısız hak kullanmak güçleşir; aracılık ise başlı başına bir iktidar kaynağına dönüşür. İnsanlar hukuka güvenemedikçe kişilere bağlanır, kişilere bağlandıkça hukuku talep etmekte daha yalnız kalır.

Dahası bağımsız yargının, özgür basının, özerk üniversitenin ve meslek örgütlerinin değeri burada anlaşılır. Bu kurumlar, yöneticinin iyi niyetinden bağımsız olarak soru sorabilmeyi sağlar. Kendini milletin iradesiyle bütünüyle özdeşleştiren bir iktidar ise karşısındaki her denetim odağını milletin önüne çıkarılmış engel gibi gösterebilir. Böylece bir kişinin veya grubun yetkilerinin sınırlandırılması, toplumun güçsüzleştirilmesi olarak sunulur. Halbuki denetimsiz bırakılan yetkinin bedelini ödeyecek olan yine toplumdur.

Öte yandan bu düzen, insanların gündelik hayatta güven duygusunu da aşındırır. Bugün geçerli sayılan kuralın yarın kendisine karşı kullanılıp kullanılmayacağını bilmeyen insan, güvenlik arar. Bazen susarak, bazen görünmez kalarak, bazen de güçlü olana yaklaşarak kendisini korumaya çalışır. Bu davranışları yalnızca kişilik kusuruyla ve karakter zaafıyla açıklamak, onları üreten belirsizliği gözden kaçırır. Keyfîlik, insanların cesaretini gündelik hayatın içinde aşındırır.

Üstelik belirsizliği üreten güç, ondan korunmanın tek adresi gibi görünmeye başlayabilir. İnsan, hakkını kuralla güvenceye almak yerine nüfuzlu birinin himayesine sığınır. Siyasî bağlılık böylece bir kanaat olmaktan çıkıp geçim ve güvenlik hesabına dönüşür. Bu şartlarda sessizlik her zaman rıza, kalabalıklar da her zaman özgür iradeyle verilmiş destek anlamına gelmez.

Liderin her kararında gizli bir isabet bulunduğunu varsayan yaklaşım, bu bağı daha da sağlamlaştırır. Dün savunulanın bugün reddedilmesi, gerekçesi sorulacak bir tutarsızlık olmaktan çıkarılıp sıradan insanların kavrayamayacağı ve hikmetinden sual olunamayan derin bir strateji diye açıklanır. Başarılar liderin şahsına yazılırken başarısızlıklar çevresindekilere yüklenir. Böylece karar verme yetkisi tepede toplanır, sorumluluk sürekli aşağıya dağıtılır. Denetlenemeyen bilgelik iddiası, hatadan öğrenme imkânını da ortadan kaldırır.

Ekonomide bunun bedeli daha somuttur. İnsanlar yalnızca kazanç elde etme ihtimaline bakarak yatırım yapmaz; kazandıklarını koruyup koruyamayacaklarını da hesap eder. Sözleşmenin, mülkiyetin ve yargıya erişimin siyasî yakınlığa bağlı olduğu ölçüde, üretimin yanına bir başka zorunluluk eklenir: Güçlü olanla iyi geçinmek. İşini iyi yapmak yetmemeye başlar; konumunu korumak için doğru çevrede bulunmak gerekir.

Tarihî müsadere uygulamalarını hatırlamak bu açıdan anlamlıdır. Birikimin güvenliği iktidarın takdirine bırakıldığında, servet sahibi geleceğini koruyacak sığınaklar arar. Fakat bu tarihten bütün bir ekonomik geriliği tek bir sebebe bağlayan bir açıklama çıkarmak da yanıltıcıdır. Asıl üzerinde durulması gereken mekanizma, hukuken korunmuş hak ile her an geri alınabilecek ayrıcalık arasındaki farktır. Birincisi uzun vadeli güven üretir; ikincisi insanı ayrıcalığı verene bağımlı kılar.

İhale, ruhsat, teşvik ve kamu kaynağı dağıtımı açık kurallardan uzaklaştıkça aynı bağımlılık yeniden üretilir. Başarının ölçüsü giderek daha iyi mal veya hizmet sunmaktan siyasî merkeze daha iyi erişmeye kayabilir. Böyle bir ekonomide dürüstçe rekabet etmeye çalışan insanın karşısına yalnızca rakipleri çıkmaz; kuralları kendisi için değiştirebilenlerin ayrıcalığı da çıkar. Kayırmacılık, kamu kaynaklarıyla birlikte toplumun adalet duygusunu da tüketir. İnsan, karşılığını alamayacağına inandığı emeğe ve liyakate giderek daha az yatırım yapar.

İslam düşüncesindeki adalet, hikmet, merhamet ve ahde vefa vurguları, siyasî dokunulmazlığın eleştirisi için de güçlü imkânlar sunar. Yapılması gereken, bu kavramları yöneticilere yöneltilmiş iyi dilekler olmaktan çıkarıp yönetimin nasıl işleyeceğine ilişkin bağlayıcı taleplerle buluşturmaktır. Adaletin varlığını, hak arayan insanın karşısına çıkan kurumlarda görebiliriz. İktidarı sınırlandırmayan bir adalet söylemi, kolayca iktidarın reklamına dönüşür.

Tanrı tasavvurumuzu tartışmak bu nedenle siyasetten ve realiteden uzak bir metafizik meşgale değildir. Kudreti hangi kavramlarla anlattığımız, yeryüzündeki güce hangi mazeretleri sunmaya hazır olduğumuzu da etkileyebilir. İlahî iradeyi yüceltmek adına adaletin anlamını belirsizleştirdiğimizde, bu belirsizlikten yararlanacak beşerî otoriteler için alan açarız. İnanç diline yerleşmiş bir yorumun siyasî sonuçlarını sorgulamak, o yorumun kutsallık zırhıyla korunmasını reddetmeyi gerektirir.

Ölçü, desteklediğimiz yöneticinin ne kadar güçlü göründüğünden önce, haksızlığa uğrayan insanın ona karşı hakkını arayıp arayamadığıdır. Bir yurttaş, iktidarın hoşuna gitmeyen bir davayı kazanabiliyor mu? Bir gazeteci hesabını sorabiliyor, bir kurum hukuka aykırı talebine direnebiliyor mu? İktidarın büyüklüğünü bunların yokluğunda arıyorsak, kamunun gücüyle bir kişinin hareket serbestisini birbirine karıştırıyoruz demektir.

Yeryüzünde kamu yetkisi kullanan herkesin kararı gerekçeye, denetime ve itiraza açık olmalıdır. Hiçbir seçim zaferi, hiçbir tarihî görev iddiası, hiçbir dinî temsil söylemi bu yükümlülüğü ortadan kaldıramaz. Toplumun geleceği, kendisini doğru kişi sayan bir yöneticinin insafına bırakılamayacak kadar değerlidir.

Hukukun en hayatî sorusu, iktidarın ne yapabildiğinden önce, ne yapmasına izin verilmeyeceğidir. Bu soruyu kendi desteklediğimiz yöneticiye de yöneltemiyorsak, adalet sözcüğünün arkasında dokunulmazlık arzumuzu saklıyoruz demektir.

Gökyüzü hakkında kurduğumuz hiçbir cümle, yeryüzündeki bir insana başkalarının hakları üzerinde sınırsız yetki vermez.