Yıllık ücretli izin hakkı

Yıldırım Koç yazdı…

www.yildirimkoc.com.tr

Türkiye’de işçilere yıllık ücretli izin hakkı 1960 yılında tanındı. Yürürlükte bulunan 4857 sayılı İş Kanununa göre, işyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir. İşçilerin yıllık ücretli izin hakkından vazgeçmesi söz konusu değildir. Örneğin, işçi işe girerken imzaladığı iş sözleşmesinde yıllık ücretli izin kullanmayacağını kabul etse bile, bu taahhüt başından itibaren geçersizdir.

Yasaya göre, işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, çalışma süresine göre değişir. İşçinin kıdemi (a) bir yıldan beş yıla kadarsa (beş yıl dahil) yıllık ücretli izin süresi 14 günden, (b) beş yıldan fazla onbeş yıldan az ise 20 günden, (c) onbeş yıl (dahil) ve daha fazla ise 26 günden az olamaz. Eğer işçi yeraltında çalışıyorsa, bu izin sürelerine dörder gün daha eklenir. 18 ve daha küçük yaştaki işçilerle 50 ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz.

Bu süreler, işgünüdür. Ancak işyerinde Cumartesi günleri çalışılmıyorsa bile, yıllık ücretli izin süresinin hesabında bu gün de işgünü kabul edilir.

Toplu iş sözleşmelerinde bu süreler genellikle artırılmıştır.

Yıllık ücretli izin hakkının kullanılmasını düzenleyen Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği vardır.

4857 sayılı İş Kanununa göre, genel kural olarak, yıllık ücretli izin işveren tarafından bölünemez. Ancak bu izin süreleri, tarafların anlaşması ile bir bölümü on günden aşağı olmamak üzere bölümler hâlinde kullanılabilir. Fakat işveren tarafından yıl içinde verilmiş bulunan diğer ücretli ve ücretsiz izinler veya dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izinden düşülemez.  İznini bir başka yerde geçirecek olanlara, istekleri halinde, 4 güne kadar ücretsiz izin verilir.

Toplu iş sözleşmelerinin epeyce bir bölümünde yıllık ücretli izin süreleri artırılmıştır. Ayrıca ücretsiz yol izni de uzatılmaktadır.

İşveren, yıllık ücretli iznini kullanan her işçiye, yıllık izin dönemine ilişkin ücretini ilgili işçinin izine başlamasından önce peşin olarak ödemek veya avans olarak vermek zorundadır.

Bazı toplu iş sözleşmelerinde, yıllık ücretli izne çıkan işçiye ayrıca bir de izin harçlığı verilmektedir.

Yıllık ücretli izinde bir başka işyerinde ücretli olarak çalışma yasağı vardır. Yıllık ücretli iznini kullanmakta olan işçinin izin süresi içinde ücret karşılığı bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi için kendisine ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir.

İşçilerin yıllık ücretli izinlerini kullanmaları esastır. İzin kullanmak yerine izin süresinin parasını almak yasaya aykırıdır. Ayrıca, işçinin kullanmadığı izinler yanmaz. İşçi, ne şekilde ayrılırsa ayrılsın, işten çıktığında, kullanmadığı birikmiş yıllık izinlerinin ücretini, son ücreti üzerinden alır.

Son dönemde bazı işyerlerinde yaşanan bir sorun, emekli olan işçilerin (özellikle emeklilikte yaşa takılıp ardından emekli olan işçilerin) aynı işyerinde yeniden işbaşı yapmaları durumunda yıllık ücretli izne hak kazanma kıdemlerinin belirlenmesinde ortaya çıktı. Bazı işverenler bu işçilerin yıllık ücretli izin kıdemini yeni baştan başlatmak istedi. Halbuki bu işçilerin yıllık ücretli izin açısından kıdemleri, aynı işverenin işyerinde geçmiş yıllardaki çalışmaları da dikkate alınarak hesaplanmalıdır.

Ayrıca, işçinin işveren tarafından ücretsiz izne çıkarılabilmesi için işçinin rızasının alınması şarttır.

Yıllık ücretli izin konusunda bazı toplu iş sözleşmelerindeki düzenlemeler aşağıda sunulmaktadır:

“Yıllık Ücretli İzin

“Taraf sendika üyesi daimi kadrodaki işçilerin yıllık ücretli izinleri aşağıdaki şekilde uygulanır:

“Hizmet süresi beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara 24 iş günü,

“Beş yıldan fazla devam etmiş olanlara 30 iş günü yıllık ücretli izin verilir.

“Mevsim ve kampanya işlerinde çalışan geçici işçilere yıllık ücretli izin verilmez. Ancak mevsim ve kampanya dönemi dışında çalışmalarına gerek duyulan işçilere;

“Süreklilik arz eden işe alındıkları tarihten itibaren bir yılın dolması halinde,

“İşin gereği mevsim ve kampanya döneminden sonra işe alınıp takip eden mevsim ve kampanya süresinde de çalışmaya devam ettirilenler, işe alındıkları tarihten itibaren bir yılın dolması halinde,

“İki yılda toplam 360 gün çalışan işçiler, yıllık ücretli izne hak kazanırlar.

“İşçilerin yıllık ücretli izin sürelerine esas hizmetlerinin hesabında işyerinde geçen daimi ve geçici tüm hizmetleri dikkate alınır. 01.01.2019 tarihinden itibaren işyerinde ilk defa çalışmaya başlayan sendika üyesi işçilerin yıllık ücretli izin sürelerinin hesabında yukarıdaki ilkeler aynı kalmak koşulu ile yasal süreler uygulanır.”(Tekgıda-İş – Lipton, 2024-2025)

“Yıllık Ücretli İzin

“a) Yıllık ücretli izne hak kazanılması için gerekli sürenin ve izin günlerinin belirlenmesinde esas tutulacak hizmet süresinin hesabında, deneme süresi de dahil olmak üzere işçilerin aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde devamlı yahut aralıklı olarak çalıştıkları süreler birleştirilerek dikkate alınır.

“b) Yıllık ücretli izinler, yasal izin süreleri iki gün artırılarak kullandırılır.

“c) Yıllık ücretli izin süresine rastlayan yasal hafta tatili, arife günleri tam gün olarak dahil olmak üzere, ulusal bayram ve genel tatil günleri yıllık ücretli izin süresinden sayılmaz.

“d) İşin niteliğine göre, izin hakkını kazanmadan yıllık ücretli izin kullandırılan işçinin herhangi bir nedenle işten ayrılması durumunda haklarından ve alacaklarından hiçbir kesinti yapılamaz.

“e) Yıllık ücretli izinler tarafların anlaşması ile bir bölümü on günden aşağı olmamak üzere bolümler halinde kullanılabilir.

“f) Toplu izin kullanıldığında, toplu izne çıkış tarihinde kıdemleri, her kademe için gerekli olan süreden 6 aya kadar eksik bulunanlar bir üst kademenin izin süresinden yararlanırlar.” (Kristal-İş – Camyapı Cam, 2024-2025)

“İşçilerin yıllık izin kademeleri belirlenirken daha önce işveren bünyesinde alt işveren nezdinde çalışıp da işverenin işçisi olarak çalışmaya devam edenler bakımından geçişin şekline bakılmaksızın ve başka bir işyerinde çalışmamış olmak kaydıyla tüm hizmet süresi dikkate alınır.” (Liman-İş – Mersin Liman, 2013-2015)

“İşçi, istemi ve rızası olmaksızın ücretsiz izine çıkartılamaz.” (Hizmet-İş, Kocaeli Büyükşehir Bel., 2017-2019)

“Yıllık ücretli izine hak kazanabilmek için en az bir yıl çalışmış olmak gereklidir. İzin hakkının doğmasına iki ay kala işçinin isteği üzerine yıllık ücretli izin verilebilir.” (Selüloz-İş – İpek Kağıt, 2012-2014)

“1-5 yıl kıdemde 24 işgünü; 5-10 yılda 26 işgünü; 10-15 yılda 28 işgünü; 15 yıldan fazla olanlarda 30 işgünü. Ücretli izne rastlayan Cumartesi ve Pazar günleri ile Ulusal Bayram ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz, ücretli izine ilave edilir.” (Belediye-İş – Güngören Bel., 2006-2008)

“Aralık, Ocak, Şubat aylarında izin kullanan üyelerin yıllık ücretli izin sürelerine 3’er gün ilave edilerek yıllık ücretli izin kullandırılır. Bu hükmün uygulanabilmesi için, kullanılan iznin büyük diliminin kış aylarına rastlamış olması şarttır. (…) İşyerinde bir seneden fazla çalışmış olmak ve işi aksatmamak kaydıyla üyeye, mazeretine binaen yıllık izin tarihi gelmeden önce izin verilebilir. İzin parası zamanı gelince ödenir.” (Teksif – Tekstil İşveren Sen., 2007-2010)

“Personel, kendisine veya birinci derece yakınlarına ait tarım ve hayvancılık işletmelerinde yapılacak çalışmalar hariç olmak üzere izin süresi içinde ücretli bir işte çalışamaz. Yıllık ücretli iznini kullanmakta olan personelin izin süresi içinde ücret karşılığı bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi içinde kendisine ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir.

“Yıllık ücretli izin süresinin hesabında Cumartesi ve Pazar hafta tatili olarak hesap edilir ve yıllık ücretli izin süresinden sayılmaz.

“Yalnızca Cumartesi (1 gün) günleri için kullanılmak istenen yıllık izinlerde, kullanılan izin, yıllık ücretli izin süresinden düşülür.” (Tekgıda-İş – Tarım Kredi, 2023-2024)

“Yıllık ücretli izin süreleri:

“a) Hizmet süresi 1 yıldan 4 yıla kadar olanlara 16 işgünü,

“b) Hizmet süresi 5-6-7 ve 8 yıl olanlar için 21 işgünü,

“c) Hizmet süresi 9 ve 10 yıl olanlar için 22 işgünü,

“d) Hizmet süresi 11 yıl olanlar için 23 işgünü,

“e) Hizmet süresi 12 yıl olanlar için 24 işgünü,

“f) Hizmet süresi 13 yıl olanlar için 25 işgünü,

“g) Hizmet süresi 14 yıl olanlar için 26 işgünü,

“h) Hizmet süresi 15 yıl olanlar için 27 işgünü,

“ı) Hizmet süresi 16 yıl(16 yıl dahil) ve daha fazla olanlar için 28 işgünüdür.

“İşin niteliğine göre, izin hakkını kazanmadan yıllık ücretli izin kullandırılan işçinin herhangi bir nedenle işten ayrılması durumunda haklarından ve alacaklarından hiçbir kesinti yapılamaz.

“İşçilerin yıllık ücretli izinleri ancak kendi istekleri üzerine bölünebilir. Bu durumda, yıllık ücretli izin süreleri bir bölümü 10 günden aşağı olmamak üzere en çok üçe bölünebilir.

“Toplu izin kullanıldığında, toplu izne çıkış tarihinde kıdemleri, her kademe için gerekli olan süreden 6 aya kadar eksik bulunanlar bir üst kademenin izin süresinden yararlanırlar.” (Kristal-İş – İzocam, 2024-2025)

“İşçilerin yıllık ücretli izinleri ancak kendi istekleri üzerine bölünebilir. Bu durumda, yıllık ücretli izin süreleri bir bölümü 10 günden aşağı olmamak üzere en çok üçe bölünebilir.

“Toplu izin kullanıldığında, toplu izne çıkış tarihinde kıdemleri, her kademe için gerekli olan süreden 6 aya kadar eksik bulunanlar bir üst kademenin izin süresinden yararlanırlar.” (Kristal-İş – Knauf Insulation, 2024-2025)

“Yıllık Ücretli İzin

“Taraf sendika üyesi daimi kadrodaki işçilerin yıllık ücretli izinleri aşağıdaki şekilde uygulanır:

“(a) Hizmet süresi beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara 24 iş günü,

“(b) Beş yıldan fazla devam etmiş olanlara 30 iş günü yıllık ücretli izin verilir.

“Mevsim ve kampanya işlerinde çalışan geçici işçilere yıllık ücretli izin verilmez. Ancak mevsim ve kampanya dönemi dışında çalışmalarına gerek duyulan işçilere;

“(1) Süreklilik arz eden işe alındıkları tarihten itibaren bir yılın dolması halinde,

“(2) İşin gereği mevsim ve kampanya döneminden sonra işe alınıp takip eden mevsim ve kampanya süresinde de çalışmaya devam ettirilenler, işe alındıkları tarihten itibaren bir yılın dolması halinde,

“(3) İki yılda toplam 360 gün çalışan işçiler, yıllık ücretli izne hak kazanırlar.

“İşçilerin yıllık ücretli izin sürelerine esas hizmetlerinin hesabında işyerinde geçen daimi ve geçici tüm hizmetleri dikkate alınır.

“01.01.2019 tarihinden itibaren işyerinde ilk defa çalışmaya başlayan sendika üyesi işçilerin yıllık ücretli izin sürelerinin hesabında yukarıdaki ilkeler aynı kalmak koşulu ile yasal süreler uygulanır.” (Tekgıda-İş – Lipton Çay, 2024-2025)

“Yıllık Ücretli İzin Süresi İçinde İstirahat

“Yıllık ücretli izin süresi içinde hastalanan işçinin Sağlık Bakanlığı ve SGK’nın anlaşmalı olduğu sağlık kuruluşlarından aldıkları istirahatlerde, bu süreler, yıllık ücretli izin sürelerine eklenir.

“Üye bu durumunu izin süresi içinde işyerine bildirmek ve belgelemek zorundadır.” (Kristal-İş – Cam İşveren, 2024-2025)

“İşyerinde çalışan sendika üyesi işçilerden COVİD-19 pandemi döneminde  kronik rahatsızlığı sebebiyle yıllık ücretli izinleri eksiye düşen çalışanların sözleşmenin yürürlük tarihi itibariyle izin borçlanmaları silinecektir.” (Tekgıda-İş – Fruko Pepsi, 2021-2023)

“İzinler

“İşyerinde bir seneden fazla çalışmış olmak ve işi aksatmamak kaydıyla, üyeye mazeretine binaen yıllık izin tarihi gelmeden önce izin verilebilir. İzin parası zamanı gelince ödenir. Ancak, üyenin tabii afete maruz kalması veya işverenin iş icabı üyeyi gününden evvel izne çıkarması hallerinde izin ücreti peşin ödenir.” (Öz İplik-İş – Yuvam Tekstil, 2022-2025)

“Yıllık Ücretli İzin

“(1) Daimi İşçiler:

“Belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçiler (daimi işçiler)den bilfiil çalışma süreleri bir yılı tamamlayanlar ücretli izine hak kazanırlar. İzne hak kazanma tarihinin tespitinde İş Kanunu ve Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği hükümlerine göre işlem yapılır.

“Hizmet süresi;

“(a) Bir yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) olanlara 25 işgünü,

“(b) 5 yıldan fazla olanlara 30 işgünü, ücretli izin verilir.

“(2) Mevsimlik İşçiler:

“Bir takvim yılı içinde en az 170 gün çalışan mevsimlik işçilere 1.1.2010 tarihinden sonra 12 işgünü, fiilen 5 yıl veya daha fazla süreyle çalışmış olan işçilere bu izin 18 işgünü olarak verilir. Ancak bu izin süreleri 1 takvim yılı içinde 170 günden fazla çalışan mevsimlik işçilere ilave çalışılan her ay için 2 gün artırılarak uygulanır ve her ne şekilde olursa olsun 25 iş gününü geçemez.

“İlgili mevzuat kapsamında daimi kadroya geçmemiş olup yılda 180 günden fazla çalışan işçilere 1.1.2010 tarihinden sonra hak kazanacakları yıllık ücretli izinlerin gün hesabında 1. Fıkra hükümleri uygulanır.

“Bu izin süresi ücret ve sosyal hakların ödenmesinde hizmet sürelerinin hesabında çalışılmış günler gibi değerlendirilir.

“3. Yıllık ücretli izin süresinin hesabında Cumartesi günleri iş günü sayılır. Yıllık ücretli izin günlerinin hesabında izin süresine rastlayan Ulusal Bayram, Hafta Tatili ve Genel Tatil Günleri izin süresinden sayılmaz.

“İşçi sayısının 100’den fazla olan işyerlerinde Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliğine uygun olarak izin kurulu oluşturulur.” (Özorman-İş – Orman Bakanlığı, 2023-2025