Prof. Dr. Şahin Filiz yazdı…
Bu yazıda, Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında imzalanan ve bölgesel savunma paradigmasını kökten değiştiren ‘Mekke Paktı’nın Ortadoğu’daki teopolitik ve jeostratejik dengeler üzerindeki yıkıcı potansiyelini analiz ediyorum.. İttifakın, rasyonel bir bölgesel güvenlik mimarisi kurmaktan ziyade, Sünni-Şii kutuplaşmasını kurumsallaştırarak asimetrik çatışmaları körükleme riski felsefi, kelami ve realist dış politika teorileri ışığında ele alınmalıdır. Özellikle Türkiye’nin tarihsel dengeli rolündeki aşınma ile Katar’ın kırılgan arabuluculuk alanının daralması; kısa, orta ve uzun vadeli risk projeksiyonlarıyla incelenmelidir. Bu yazıda paktın askeri caydırıcılık söyleminin ardında, bölgeyi teolojik bir mutlakiyetçilik girdabına sürükleyerek yeni bir ‘Körfez Otuz Yıl Savaşları’ riski barındırdığını değerlendiriyorum.
DİPLOMASİ DİLİNİN TEOLOJİKLEŞMESİ VE MEKKE PAKTI’NIN SEMBOLİZMİ
Uluslararası ilişkiler disiplini, Vestfalya düzeninden bu yana devletlerin çıkarlarını rasyonel, seküler ve ölçülebilir parametreler üzerinden tanımladığını varsayar. Ancak Ortadoğu coğrafyası söz konusu olduğunda, rasyonalitenin sınırları çoğunlukla teolojik dogmaların, tarihsel travmaların ve kolektif kimliklerin katı gerçekliği tarafından ihlal edilir. Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında akdedilen ‘Mekke Anlaşması’ (Mekke Paktı), tam da bu rasyonel siyasetin çözüldüğü ve dış politikanın ilahi bir hakikat iddiasıyla yeniden araçsallaştırıldığı kritik bir dönüm noktasına işaret etmektedir. Anlaşmanın imzalandığı mekanın sembolik değeri, sıradan bir askeri ittifakın ötesinde, paktın kurucu iradeleri tarafından İslam dünyasının kalbinden neşet eden bir ‘kutsal savunma kalkanı’ şeklinde kurgulandığını göstermektedir. Ancak bu kutsallık iddiası, ontolojik olarak kendi karşıtını da üretmekte ve Ortadoğu’nun kronik yarası olan Sünni-Şii ayrışmasını jeopolitik bir askeri doktrine dönüştürmektedir.
Mekke Paktı’nın teopolitik doğası, Carl Schmitt’in ‘Siyasi İlahiyat’ kuramında bahsettiği ‘Modern devlet teorisinin tüm önemli kavramları, sekülerleştirilmiş teolojik kavramlardır’ tezini doğrular niteliktedir. Seküler ittifak mekanizmaları, Mekke gibi dini bir merkezle meşrulaştırıldığında, diplomatik manevra kabiliyeti ortadan kalkar ve dost-düşman ayrımı metafiziksel bir mutlakiyet kazanır. Bu durum, paktı sadece devletlerarası bir işbirliği formatı olmaktan çıkarıp, İran ve Yemen’deki Şii unsurlara karşı asimetrik bir ‘Sünni Savunma Duvarı’ haline getirmektedir. Analizimiz, bu yeni teopolitik mimarinin Ortadoğu’daki dengeleri nasıl radikalleştireceğini, rasyonel uzlaşı zeminlerini nasıl yok edeceğini ve paktın iki kritik aktörü olan Türkiye ile Katar üzerinde ne tür orta ve uzun vadeli tehditler barındırdığını felsefi ve stratejik bir analojiyle ortaya koymayı amaçlamaktadır.
KAVRAMSAL ÇERÇEVE: CARL SCHMİTT, İBN HALDUN VE MACHİAVELLİ’NİN TEOPOLİTİK İTTİFAK ANALİZİ
Mekke Paktı’nın bölgesel dengeleri sarsıcı etkisini anlayabilmek için klasik ve modern siyaset felsefesinin sunduğu kavramsal araçlara başvurmak elzemdir. Carl Schmitt’in dış politikayı temellendirdiği ‘Dost-Düşman’ kutuplaşması, Mekke Paktı ile seküler bir güvenlik kaygısından teolojik bir varoluş mücadelesine evrilmektedir. Schmitt’e göre siyasi olanın nihai sınırı, dost ve düşmanın fiziki olarak ayırt edilmesidir. Mekke Paktı, Sünni dünyasının en büyük askeri güçlerinden biri olan Pakistan’ı, jeopolitik derinliği ve endüstriyel kapasitesi olan Türkiye’yi ve finansal-dini hegemon Suudi Arabistan’ı tek bir imzada birleştirirken, düşman tanımını açıkça belirtmese de zımnen Tahran ve onun ‘Direniş Ekseni’ olarak belirlemiştir. Bu durum, Schmittçi anlamda düşmanın sadece askeri bir rakip değil, aynı zamanda varlığıyla paktın temsil ettiği teolojik kimliğe tehdit oluşturan bir ‘Öteki’ olarak kodlanmasına yol açar.
Carl Schmitt’in Siyasi İlahiyat teorisi bağlamında; seküler ittifakların kutsal mekanlar ve teolojik kavramlar üzerinden meşrulaştırılması, rasyonel diplomasiyi imkansız kılar. Çıkarların yerini ilahi hakikat iddiaları aldığında, müzakere masası devrilir ve geriye yalnızca mutlak bir dost-düşman ontolojisi kalır.
İbn Haldun’un ‘Asabiyet’ kavramı ise paktın içsel dinamiklerini ve bölgesel kırılganlığını açıklamakta ek bir perspektif sunar. Haldun’a göre devletlerin ve ittifakların arkasındaki itici güç, ortak bir bağ ve grup dayanışması olan asabiyettir. Mekke Paktı, yapay bir ‘Sünni Asabiyeti’ inşa etme çabasıdır. Ancak bu asabiyet, rasyonel devlet çıkarlarının (Raison d’État) üzerine inşa edilmediği, aksine mezhepsel bir reaksiyon olarak doğduğu için içsel çelişkiler barındırır. Niccolò Machiavelli’nin ‘Devlet Aklı’ prensibi tam da bu noktada paktın kurucu ortaklarının rasyonaliteden saptığını felsefi olarak fısıldar. Machiavelli, hükümdarın ittifak kurarken teolojik dogmalara değil, devletin hayatta kalma ve güçlenme mantığına sadık kalması gerektiğini savunur. Türkiye ve Katar gibi devletlerin kendi rasyonel devlet akıllarını, Suudi Arabistan’ın eskatolojik ve hanedan odaklı tehdit algısına eklemlemeleri, Machivellici bir perspektiften bakıldığında büyük bir stratejik yanılgı ve aşırı yayılma (imperial overstretch) hatasıdır.
KELAMİ DOKTRİNLERİN SAHAYA YANSIMASI: NİZAM VE FİTNE KARŞITLIĞINA KARŞI MAZLUMİYET VE ESKATOLOGYA
Ortadoğu’daki mezhepsel saflaşma yalnızca askeri ve coğrafi bir rekabet değil, aynı zamanda yüzyıllardır olgunlaşan iki farklı kelam felsefesinin sıcak çatışma alanıdır. Sünni kelam ekolü (özellikle Eş’ari ve Maturidi çizgilerinin tarihsel olarak devletleşmiş formları), siyaset felsefesini ‘nizam’ (kamu düzeni) ve ‘fitne karşıtlığı’ üzerine kurmuştur. Sünni düşüncede devletin bekası ve toplumun bütünlüğü, her ne pahasına olursa olsun korunması gereken kutsal birer emanettir; düzensizlik ve fitne ise en büyük teolojik tehdittir. Suudi Arabistan liderliğindeki Sünni blok, Mekke Paktı’nı bölgesel nizamı koruyan, anarşiyi ve Şii yayılmacılığının yarattığı ‘fitneyi’ engelleyen bir meşru savunma aracı olarak sunmaktadır. İslam tarihinde, özellikle 9. Yüzyıl başından 14. Yüzyıla kadar Sünni eksenin dışında kalan ve hetorodoks diye dışlanan ‘öteki Müslüman’ Şiilere karşı kanlı boğuşmaların somut örnekleriyle doludur.
Buna karşın, Şii kelamının ve siyaset felsefesinin kurucu miti ‘Kerbela’, ‘mazlumiyet’ ve ‘eskatolojik direniş’ üzerine kuruludur. Şii teolojisinde mevcut küresel veya bölgesel statüko (adaletsiz olduğu sürece) her zaman bir ‘Yezid düzeni’ olarak görülebilir ve buna karşı direnmek, azınlıkta olunsa dahi dini bir vecibedir. İran’ın dış politikadaki ‘Direniş Ekseni’ (Eksen-i Mukavemet) doktrini, tam olarak bu kelami altyapının askeri bir tezahürüdür. Mekke Paktı, Tahran tarafından Sünni dünyasının hegemonik bir kuşanması ve Şii varoluşuna yönelik ontolojik bir tehdit olarak algılanacaktır. Bu teolojik algı, rasyonel bir geri adımı imkansız kılar; zira Şii eskatologyasında muhasara altına alınmak, teslim olmayı değil, fedakarca direnişi ve şehadet odaklı asimetrik eylemleri tetikler. Paktın imza koyduğu bu askeri yapı, iki kelami doktrinin bölgesel düzeyde nihai bir hesaplaşmaya girişmesinin teolojik yakıtını sağlamaktadır.
AKTÖRLER ANALİZİ: İRAN’IN KUŞATILMIŞLIK PSİKOLOJİSİ VE YEMEN’İN ASİMETRİK YANIT KAPASİTESİ
Mekke Paktı’nın Ortadoğu sahnesindeki en doğrudan ve sert yansıması İran İslam Cumhuriyeti üzerinde görülecektir. Tahran, batısında Türkiye, doğusunda Pakistan ve güneyinde Suudi Arabistan tarafından jeopolitik bir kıskaca alındığını görmektedir. Bu durum, İran’ın devrimci elitlerinde derin bir ‘kuşatılmışlık psikolojisi’ (enclosure complex) yaratacaktır. Rasyonel diplomasi kanallarının kapandığını düşünen Tahran, bu muhasarayı yarmak için konvansiyonel olmayan hibrit savaş yöntemlerine ağırlık verecektir. Bu bağlamda, nükleer caydırıcılık doktrinini hızlandırması kaçınılmazdır. Pakistan’ın nükleer bir güç olarak bu paktta yer alması, İran’ın teolojik ve askeri olarak kendi nükleer programını ‘beka’ ekseninde mutlaklaştırmasına ve nükleer silah üretme eşiğini süratle aşmasına neden olacaktır.
Diğer taraftan, paktın hedef tahtasındaki en militan Şii unsur olan Yemen’deki Husiler (Ensarullah), Zeydi teolojisinin savaşçı karakterini sahaya sürecektir. Husiler, paktın imzacısı olan Suudi Arabistan ve teknik destekçisi olan Türkiye’ye karşı rasyonel bir devlet gibi savaşmayacaktır. Kızıldeniz, Babülmendep Boğazı ve küresel ticaret hatları üzerinde intiharvari asimetrik eylemler, dron saldırıları ve deniz mayınlamaları ile küresel kapitalist sistemi rehin alma stratejisi güdeceklerdir. Mekke Paktı’nın modern askeri teknolojisi (özellikle Türkiye’nin İHA/SİHA sistemleri), Yemen dağlarındaki asimetrik gerilla doktrinine karşı net bir zafer elde edemeyeceği gibi, Husilerin bölgedeki sivil ve ekonomik altyapılara yönelik saldırılarını daha da radikalleştirecektir. Yemen, paktın askeri gücünün emileceği ve meşruiyetinin tüketileceği teolojik bir bataklığa dönüşme potansiyeli taşımaktadır.
TÜRKİYE ÜZERİNDEKİ RİSK PROJEKSİYONU: KASR-I ŞİRİN MİRASININ REDDİ VE STRATEJİK AŞIRI YAYILMA
Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu’ndan devraldığı dış politika mirasında, İran ile ilişkilerini her zaman hassas bir dengede yürütmüştür. 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması’ndan bu yana iki ülke arasında korunan yapısal sınır ve görece istikrar, Ankara’nın mezhepler üstü ve seküler dış politika geleneğinin temelini oluşturur. Mekke Paktı’na imza atmak, Türkiye için bu tarihsel ve jeopolitik mirasın radikal bir reddi anlamına gelmektedir. Ankara, bölgedeki ‘rasyonel hakem’ konumunu kaybederek, Sünni blokun askeri ileri karakolu olma riskiyle karşı karşıya kalacaktır. Bu eksen kaymasının Türkiye üzerinde kısa, orta ve uzun vadede yaratacağı riskler şu şekilde tasnif edilebilir:
KISA VADELİ RİSKLER (0 – 1 YIL): ASKERİ ANGAJMAN VE İÇ SOSYOLOJİK TEDİRGİNLİK
Mekke Paktı’nın kolektif savunma maddelerinin yürürlüğe girmesiyle birlikte, Suudi Arabistan topraklarına yönelik Husi veya İran menşeili asimetrik saldırılarda Türkiye, askeri olarak sıcak angajmana çekilme baskısı yaşayacaktır. Türk Silahlı Kuvvetleri’nin veya askeri unsurlarının Suudi hava sahasını ya da sınırlarını korumak adına Yemen sahasıyla doğrudan karşı karşıya gelmesi, Ankara’yı teolojik bir savaşın fiziki tarafı yapacaktır. Aynı zamanda, Türkiye’nin bir ‘Sünni İttifakı’ içinde askeri olarak konumlanması, iç toplumsal yapıda var olan mezhepsel fay hatlarını (Alevi ve Caferi vatandaşların ontolojik güvenlik algısını) zedeleyerek iç siyasi kutuplaşmayı derinleştirecektir.
ORTA VADELİ RİSKLER (1 – 5 YIL): KOMŞULUK HUKUKUNUN ÇÖKÜŞÜ VE HİBRİT SAVAŞ
Orta vadede, İran ile olan Kasr-ı Şirin dengesi tamamen çökecektir. Tahran yönetimi, kendisini çevreleyen bu yapıya karşı Türkiye’nin Irak ve Suriye sınırındaki kırılgan varlığına yönelecektir. PKK/YPG gibi terör örgütleri veya bölgedeki Şii Haşdi Şabi milisleri vasıtasıyla Türkiye’nin sınır ötesi operasyon alanlarına, üs bölgelerine yönelik asimetrik ve hibrit saldırılar tırmandırılacaktır. Türkiye, güney sınırlarında kontrolü imkansız bir asimetrik yıpratma savaşıyla karşı karşıya kalırken, NATO müttefikleriyle olan kurumsal uyumu da zedelenecektir. Batı ittifakından bağımsız olarak nükleer Pakistan ve monarşik Suudi Arabistan ile kurulan bu askeri bağ, Ankara’nın Brüksel ve Washington hattındaki kredibilitesini ve stratejik özerkliğini sorgulandıran derin diplomatik krizler üretecektir.
UZUN VADELİ RİSKLER (5+ YIL): STRATEJİK AŞIRI YAYILMA VE DİPLOMATİK İZOLASYON
Uzun vadede Türkiye, Paul Kennedy’nin kavramsallaştırdığı ‘Stratejik Aşırı Yayılma’ (Imperial Overstretch) sendromuyla yüzleşecektir. Kendi ekonomik ve iç güvenlik dinamikleriyle uğraşan Ankara, Suudi Arabistan’ın coğrafi derinliğindeki teolojik egemenlik savaşlarını sübvanse etmek adına ciddi bir finansal, lojistik ve askeri sermaye harcamak zorunda kalacaktır. Bölgedeki ‘mezhepler üstü hakem devlet’ imajını tamamen yitiren Türkiye, Ortadoğu’daki rasyonel diplomasi masalarından dışlanarak uzun vadeli bir stratejik yalnızlığa ve bölgesel körlüğe mahkum olabilecektir.
KATAR ÜZERİNDEKİ RİSK PROJEKSİYONU: GRİ ALANLARIN YOK OLUŞU VE ENERJİ GÜVENLİĞİNİN ÇÖKÜŞÜ
Katar Emirliği, küçük yüzölçümüne ve sınırlı askeri kapasitesine rağmen, küresel siyasetteki ağırlığını ‘gri alan dış politikası’ ve ‘akıllı arabuluculuk’ rolleriyle tahkim etmiştir. Doha, Batı dünyasıyla stratejik ortaklıklar kurarken, İran ile rasyonel ilişkiler geliştirebilen, Hamas’tan Taliban’a kadar geniş bir yelpazede müzakere zeminleri sunabilen bir aktördür. Ancak Mekke Paktı’nın getirdiği keskin teopolitik sınır hatları, Katar’ın bu ‘üçüncü yol’ siyasetini ontolojik olarak tehdit etmektedir. Katar üzerindeki risk matrisi şu dinamiklerle şekillenmektedir:
KISA VADELİ RİSKLER (0 – 1 YIL): MANEVRA ALANININ SIFIRLANMASI VE FİNANSAL TAZYİK
Paktın keskin dost-düşman ayrımı, kısa vadede Katar’ın tarafsız arabuluculuk alanını tamamen daraltacaktır. Doha, hamisi konumundaki Türkiye ve coğrafi komşusu Suudi Arabistan tarafından ittifaka lojistik, istihbari ve finansal destek sağlaması yönünde ağır bir diplomatik tazyik altına alınacaktır. Gri alanlarını kaybeden Katar, rasyonel dış politikasının en büyük gücü olan ‘herkesle konuşabilen devlet’ vasfını kaybetme riskiyle yüzleşecektir.
ORTA VADELİ RİSKLER (1 – 5 YIL): KUZEY KUBBESİ (NORTH DOME) GAZ SAHASI VE KİK YARILMASI
Katar ekonomisinin ve egemenliğinin yegane temeli, dünyanın en büyük gaz rezervine sahip olan ve İran ile ortaklaşa işletilen Güney Pars / Kuzey Kubbesi (North Dome) doğal gaz sahasıdır. Mekke Paktı’nın askeri tırmanışı orta vadede tırmandıkça, Tahran yönetimi bu ortak sahayı Katar’a karşı bir şantaj unsuru olarak kullanabilir, gaz üretimini sabote edebilir veya Doha’nın sahadaki haklarını askeri tehditlerle dondurabilir. Bu senaryo, Katar için ekonomik ve varoluşsal bir felakettir. Ayrıca, ittifaka şüpheyle yaklaşan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Umman gibi diğer Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyeleriyle ilişkiler/ipler yeniden gerilecek ve 2017 ablukasına benzer yeni bir kurumsal yarılma Körfez’i istikrarsızlaştıracaktır.
UZUN VADELİ RİSKLER (5+ YIL): COĞRAFİ DERİNLİKSİZLİK VE REHİN COĞRAFYA OLMA TEHDİDİ
Uzun vadede Mekke Paktı’nın tetikleyeceği topyekûn bir Sünni-Şii çatışmasında Katar, coğrafi derinliğinin olmaması sebebiyle en kırılgan cephe hatlarından biri haline gelecektir. İran’ın veya vekil güçlerinin paktın askeri altyapılarına yönelik düzenleyeceği asimetrik, siber veya füze misillemelerinde, Katar’daki ekonomik tesisler ve askeri üsler ilk açık hedef olacaktır. Doha, onyıllardır inşa ettiği küresel refah ve finans ağını, tarafı olmak zorunda bırakıldığı bu teolojik savaş sarmalı içinde tamamen kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.
KARŞILAŞTIRMALI RİSK MATRİSİ
Mekke Paktı’nın Türkiye ve Katar üzerindeki asimetrik etkilerini daha net görebilmek adına, her iki aktörün kısa, orta ve uzun vadedeki temel risk parametreleri aşağıdaki tabloda konsolide edilmiştir:
| Aktör | Kısa Vadeli Risk (0-1 Yıl) | Orta Vadeli Risk (1-5 Yıl) | Uzun Vadeli Risk (5+ Yıl) |
| TÜRKİYE | Yemen sahasındaki Husi balistik füzelerine karşı Suudi hava sahasında sıcak angajmana ve çatışmaya çekilme. | İran ile Kasr-ı Şirin dengesinin çökmesi; Irak ve Suriye sınır hatlarında asimetrik/hibrit terör saldırıları. | Bölgesel “mezhepler üstü hakem” rolünün tamamen yitirilmesi; stratejik aşırı yayılma ve finansal/askeri tükeniş. |
| KATAR | Gri alan dış politikasının daralması; Sünni blok tarafından ittifaka finansal ve lojistik destek için tazyik. | İran ile ortak işletilen Kuzey Kubbesi (North Dome) gaz sahasının güvenliğinin çökmesi ve KİK içi yeni yarılma. | Coğrafi derinliksizlik sebebiyle olası bir teolojik savaş tırmanmasında asimetrik ve füzeli saldırıların ilk hedefi haline gelme. |
YENİ BİR ‘ORTADOĞU OTUZ YIL SAVAŞLARI’ RİSKİ VE RASYONEL GÜVENLİK MİMARİSİ İHTİYACI
Avrupa tarihi, teopolitik körlüğün ve inanç temelli kamplaşmaların yaratabileceği yıkımı acı bir tecrübeyle sabitlemiştir. 1618-1648 yılları arasında gerçekleşen Katolik-Protestan (Otuz Yıl) Savaşları, rasyonel devlet çıkarlarının dini dogmalar tarafından rehin alınmasının bir sonucuydu. Kıta Avrupası, nüfusunun üçte birini inanç temelli bu kolektif intihar döngüsünde kaybettikten sonra ancak Vestfalya Antlaşması ile rasyonel, seküler ve egemenlik odaklı bir denge kurabilmiştir. Mekke Paktı, Ortadoğu’yu tam da bu Vestfalya öncesi karanlığa, teolojik bir ‘Körfez Otuz Yıl Savaşları’ sarmalına sürükleme potansiyeli taşımaktadır. Siyasetin dilinin ilahileştiği, askeri paktların kutsal mekanlar üzerinden isimlendirilerek mutlaklaştırıldığı bir vasatta, diplomasi masası işlevini yitirir.
Türkiye ve Katar için bu ittifakın vadettiği kısa vadeli konvansiyonel koruma kalkanı, uzun vadede yönetilmesi imkansız asimetrik ve teopolitik bir maliyet faturası üretmektedir. Ankara ve Doha, kendi rasyonel devlet akıllarını (Raison d’État) korumak ve bölgeyi inanç temelli bir yok oluş senaryosundan uzak tutmak adına, bu tür dışlayıcı askeri paktlar yerine tüm bölgesel aktörleri (İran dahil) kapsayan, mezhepler üstü, ortak ekonomik bağımlılıklara dayalı seküler bir bölgesel güvenlik mimarisinin inşasına öncülük etmelidir. Aksi takdirde, Mekke Paktı’nın imzaladığı askeri doktrinler, caydırıcılık üretmek yerine Ortadoğu’nun tarihsel fay hatlarını kırarak geri dönüşü olmayan kutsal bir felaketin tetikleyicisi olacaktır.
KAYNAKÇA ŞABLONU
Haldun, İbn. (2018). Mukaddime (Çev. Süleyman Uludağ). İstanbul: Dergâh Yayınları.
Kennedy, Paul. (1987). The Rise and Fall of the Great Powers. New York: Random House.
Machiavelli, Niccolò. (2012). Prens (Çev. Rekin Teksoy). İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
Schmitt, Carl. (2005). Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty (Trans. George Schwab). Chicago: University of Chicago Press.
Schmitt, Carl. (2007). The Concept of the Political (Trans. George Schwab).(Expanded Education) Chicago: University of Chicago Press.
