Ankara Barosu Yasa İzleme Enstitüsü Yapay Zekâ Merkezi

Ankara Barosu Yasa İzleme Enstitüsü Yapay Zekâ Merkezi

Veryansın TV okurlarını bu günkü yazımda Yapay Zeka Merkezi ile tanıştıracağım. Disiplinler arası Yapay Zeka çalışma ve araştırma merkezi olarak Türkiye’de bir ilki gerçekleştiren Yapay zeka Merkezi, Ankara Barosu Yasa İzleme Enstitüsü’ne bağlı olarak 6 Şubat 2019’da, ülkemizin seçkin avukatlarından Ali Altay tarafından kuruldu. Yapay Zeka Merkezi, yalnız Türkiye’de değil dünyada da disiplinler arası Yapay Zeka araştırmaları özelliği ile ilk örnek oluşturmuştur.

Kuruluşundan iki yıldan daha az bir süre geçmesine rağmen Merkez, Uluslararası düzeyde  başarılı iki kongre gerçekleştirdi ve tanıtım yemekleri düzenledi. Yoğun çalışma ve tanıtım etkinlikleri düzenli olarak devam ederken bütün dünyada olduğu gibi, Covid-19 salgını şimdilik Merkez’in bu faaliyetleri hummalı araştırmalarla sürmektedir.

Yapay Zeka Merkezi, aralarında benim de bulunduğum her alandan yaklaşık 70 den fazla bilim insanından oluşan bir danışma kurulu ile çalışmaktadır. Felsefeden, hukuka, tıp bilimlerine, siyasete, ekonomiye ve tarıma kadar her bilim dalından Türkiye’nin en seçkin ve yetkin bilim insanlarının oluşturduğu bu merkez, Av. Ali Altay başkanlığında daha kuruluşu üzerinden iki yıl geçmeden ülkemizde ve dünyada adından söz ettirmeye, ilgi odağı olmaya ve  birlikte çalışma önerileri almaya başlamıştır. Nitekim Hürriyet gazetesi, merkezin başkanı Av. Ali Altay’la uzun bir söyleşi yapmış, merkezin bilimsel ve sosyal etkinliklerine yer vermiştir.

13 Şubat 2019’da yayınlanan bu tanıtım ve söyleşi haberinde Başkan Ali Altay, Yapay Zeka Merkezi’nin ilk saptamaları olarak, Yapay Zekanın ortadan kaldıracağı meslekler sıralamasında ilk iki sırayı tıp ve hukukun alacağını, adli sisteme uygulanması halinde ilk yok edeceği alanın idare hukuku olacağını belirtmiştir. Bu ilginç saptamalara,  Yapay Zekanın idari yargıçlara gerek  bırakmayacağını ekleyerek devam eden Altay, Yapay zeka’nın iddiaları dinleyip hakimlere rapor vereceğini vurgulamıştır. Söyleşide Altay’ın “felsefeciler görüşlerini bildirmeli” talebinde bulunmakta; Yapay Zeka’nın dinsel olarak bir “şirk”i doğurup doğurmayacağı sorusuna verilecek yanıtın  merak edildiği yolunda ilginç bir konuyu gündeme getirmektedir.

Yapay Zeka Merkezi gerek disiplinler arası çalışma stratejisi ve gerekse ülkemizin önde gelen bilim insanlarından oluşan danışma kurulu ile  yurt içinden ve yurt dışından olağanüstü ilgi toplamaktadır.

1. Uluslararası Eğitim Denetimi Kongresi (05-07 Aralık 2019, Antalya)’da düzenlenen kongrede merkez, Yapay Zeka ve onunla ilgili gelişmeleri farklı bilim uzmanları ile tartışmış; bu tartışma ve sunumlar aynı yıl yayımlanmıştır.

Bu kongrede sunduğum “Yapay Zeka yapay Zihinler mi Yaratacak? Yapay Zeka Gelişmeleri Karşısında Bir Zihin Ontolojisi Çözümlemesi” başlıklı makalemin Veryansıntv okurları için iki sayfalık bir bölümünü buraya alıyorum. Bu yazımın  ve diğer uzmanların Yapay Zeka konusundaki yazılarının  tamamına kongre adı girilerek pdf olarak ulaşılabilir. Bu yazıdan hemen sonra da Yapay Zeka Merkezi başkanı Ali Altay’ın yine iki sayfalık tanıtım  yazısını ekliyorum.

Yapay Zeka yapay Zihinler mi Yaratacak? Yapay Zeka Gelişmeleri Karşısında Bir Zihin Ontolojisi Çözümlemesi”

YAPAY ZEKANIN KISA BİYOGRAFİSİ

YZ’nın Kısa Biyografisi Biyografi ya da biyografisi sadece insanlar içindir, diyebilirsiniz. “Sadece insan için” varoluşsal tüm özelliklere talip olan YZ çalışmalara bakılırsa YZ’yı şimdilik ironik olarak “insan teki” saydığım için bu başlığı koydum. İnsan zekâsının anlama merakı İ.Ö. 4. Yüzyıla kadar dayansa da zekânın bir benzetiminin makineler üzerinde sağlanması fikri 17. Yüzyıla kadar geri gider. 18. yüzyıla gelindiğinde yani 1796’da Wolfgabg von Kempelon “Türk”ü icat etmiştir. Türk, mekanik bir satranç oyuncusu olan otomatondur. Böyle olsa da zekânın makineler üzerinde bir benzetimini sağlamaya yönelik ilk girişimdir. (Aydın, 2013: 17) YZ’nin biyografisi 17. Yüzyılın ilk yarısında hesaplayabilme yeteneğinin benzetimi üzerinde yoğunlaşmakla netleşmeye başlar.

 Blaise Pascal (ö. 1662) toplama ve çıkarma işlemlerini yapabilen ilk mekanik hesap makinesini icat ederken henüz bir bebek olan Leibniz (ö.1716), 25 yaşına geldiğinde dört aritmetik işlemin dördünü de yapabilecek bir makine geliştirmek için harekete geçti. “En basit kişinin bile makine kullanarak kesinlikle yapabileceği hesaplar için mükemmel insanların saatlerce köleler gibi uğraşmasına değmez!” diyordu. 1673’te diplomatik bir görev için gittiği İngiltere’de makinesini Londra’daki Kraliyet Akademisi’ne sundu. Bu başarısı Akademi üyeliğine kabul edilmesini sağladı. (Say, 2018: 16) Çek yazar Karel Capek 1920’de ‘Rossom’un Evrensel Robotları’ adlı kitabında ilk defa robot sözcüğünü zeki insansı (humanoid) makineleri nitelemek amacıyla kullanmıştır. (Aydın, 2013: 17). Leibniz şöyle diyordu: “Muhakemelerimizi düzeltmenin tek yolu, onları matematikçilerinkiler kadar elle tutulur hale getirmektir, öyle ki hatalarımızı bir bakışta bulabilelim ve kişiler arasında anlaşmazlıklar olduğunda hemencecik ‘hesaplayalım, kimin haklı olduğunu görelim’ diyebilelim.” (Say, 2018:16) Leibniz, düşünme işlerimizi bizim için yapabilecek bir makine hayal ediyordu. Bu sisteme “calculus ratiocinator” adını vermişti. Bunun için ilk adım olarak, nasıl kendi hesap makinesi sayıları temsil edebiliyorsa, düşüncelerimizde geçen türlü kavramların matematiksel olarak temsil edilebileceği bir tür sembolik dile ihtiyaç olduğunu görmüştü. (Say, 2018:16).

YZ, Pascal ve Leibniz’in dediği gibi, “yerimize düşünebilir mi”? İnsan yerine düşünen ve düşündüğü doğrultusunda eylemde bulunan bir YZ, bu iki filozofun yaşadığı 17. Yüzyıldan beri sürekli yeni bulgularla geliştirilmektedir. Ancak düşünme kavramının anlamı ve kapsamı, “hesaplayabilmek” ve dil ya da başka araçlarla “sembolleştirebilmek” ile sınırlı değildir. Düşünmeyi bu ve benzeri zihinsel süreçlerin elle tutulur sonuçlarıyla tanımlamak, eksik kalacaktır.

 Hesap ve sembol, düşüncenin elle tutulur sonuçlarındandır; ancak düşünce çok yönlü, değişken ve süreklidir. Sonuçları ile belirlenmez. YZ, bilgiyi “yığabilir”, “toplayabilir”, “sınıflandırabilir”, gerektiğinde “değiştirebilir”, “yanlışlayabilir”, “doğrulayabilir”, “düzeltebilir”; vb benzeri tüm teknik işçiliği yapabilir. Hatta bunlardan daha fazlasını da yapabilecektir. Ancak Herakleitos’un değdi gibi, “bilge” olmak yine insanda kalacak gibi görünmektedir. Herakleitos’un 136 deyimiyle çok şey bilmek makinelerin mahareti olabilir, bilgelik ise “tek bir şey” bilip tüm bilgileri ona bağlayabilmektir. YZ kavramı, “makineler düşünebilir mi?” sorusu ile çağımızda ilk kez Alan Turing tarafından 1950’lerde gündeme getirildi. Turing “Computing Machinery and Intelligence” adlı makalesinde ilk kez tüm dünyada ‘Turing Test’ olarak bilinen bir kavramı ortaya koydu. (Koç, 2018:41). Alan Turing’in sorusuna ilk ciddi yanıt 1956 yılında Marvin Minsky, John McCharty, Nathaniel Rochester ve Claude Shannon’un düzenlediği Dartmouth konferansında verilmiştir. (Aydın-Değirmenci, 2018:15).

 YZ kavramı konferansta ilk kez John McCharty tarafından ortaya atılmıştır. Bu konferansa yapılan çağrı, YZ kavramına ilk çerçeve sağlayan metin niteliğindedir: “Bu çalışmanın amacı, öğrenme ve/veya zekanın diğer özellikleri prensipte her açıdan o kadar açık bir şekilde tanımlanabilir ki makineler bunun benzetimini sağlayacak şekilde tasarlanabilir varsayımı temelinde ilerlemektedir.” (Aydın, 2013: 9). YZ çalışmaları 1970-1990, 1996-1997, 2016- 2017’lere kadar kesintili ama son tarihten itibaren kesintisiz ve yoğun bir şekilde sürmektedir. YZ, herhangi bir canlı organizmadan yararlanılmaksızın tamamen yapay araçlar ile oluşturulan, insan gibi davranışlar sergileyebilen makinelerin geliştirilmesi teknolojisinin genel adı (Aydın-Değirmenci, 2018: 20) olarak tanımlanmaktadır. Ancak burada birbiriyle çelişen bir nokta vardır: YZ, bir yandan hiçbir canlı organizma kullanılmadan yapay araçlarla oluşturulacak, ama diğer yandan insan gibi davranışlar sergileyebilecek denmektedir. “İnsan” kavramı felsefede çok geniş ve karmaşık bir kavramdır. Öğretilen ve programlanan bir takım davranışlarda bulunmanın ötesinde bir öznedir. YZ, insan gibi davranan yapay araçlardan oluştuğuna göre en fazla insan bedeni gibi - O da hiç olmazsa şimdilik-davranışlar sergileyebilen bir makine olmalıdır. İnsan, ahlaksal ve kültürel bir kavramdır ve canlı bir organizmadan çok daha fazlasıdır. Üstelik bazı araştırıcılar ileri gider ve derler ki: “idealist olarak bakıldığında tamamen insana özgü hissetme, davranışları öngörme, karar verme gibi şeyleri gerçekleştirebilen YZ ürünleri genel olarak robot adını alır.” (Aydın-Değirmenci, 2018: 21). Bu öngörü düzeyi için bu değerlendirmeler son derece genellemeci ve robotu insan-ötesine taşınabilen insan-üstü bir yaratıya vardırmaktadır. Kaldı ki kendileri de bu tanımların maksadını aştığını düşünmüş olmalılar ki şöyle diyerek düzeltme yoluna gitmektedirler: “ İnsan beyni hem dijital hem de analog bir sistem olarak çalıştığı için robot bilimciler buna ıslak donanım derler. Bu yüzden insan beyni yalnız algoritmalarla çalışmamaktadır.

İnsan duygularını yalnız algoritmalarla kodlamak ve bu yazılım kodlarını robota yükleyerek insan gibi düşünen robot yapmak mümkün değildir. İnsani özellikler algoritmalardan daha üst düzeyde ortaya çıkmaktadır. (Aydın-Değirmenci, 2018: 69-70). İnsan beyninin benzetimi aşamasında bile ıslak donanımın beyin düzeyinde eşdeğer yapayı gerçekleştirilememişken, gerçekleştirilemeyen bu aşamada YZ’dan Yİ’ye giden kusursuz bir teknolojik sürecin işleyeceğini, sonunda Yİ’da zirveye ulaşılacağını söylemek çok erken ve tartışmalı bir sav olacaktır. Japon robot insana hizmet etmek için yapılmış insansı bir YZ’dır, ama insan, yaptığı zekaya hizmet için var edilmiş değildir. Minsky, insan düşüncesi kavramı ile zeki bir makine yapma taslağı arasına herhangi bir sınır konulamayacağını, YZ üzerinde çalışanların ne bilginin yapısına, ne de özellikle izleksel bilgiye gerekli dikkati gösterdiklerini (Minsky, 1975: 1-70) söylerken, benzetimin gelişme potansiyelinin bile olasılıklar zinciri ifade ettiğini vurgulamaktadır.

YZ’nın kendi biyografisi henüz oluşma aşamasındadır. Salt canlı olarak görülse bile insan bedeninin yönetici parçası olan beynin bile tam benzetimi gerçekleştirilebilmiş değildir. Öngörüler, şu an gelinen noktanın çok gerisindedir. Vurgulamak istediğim nokta, YZ teknolojisinin gelişmesinin önlenebileceği değil, insan gibi bir YZ’nın bu teknolojiyle yapılabileceği savının realitenin çok önünde seyrettiği meselesidir.  YZ’nın insan beyni hatta insan gibi bir benzetim olabileceğine ilişkin bu tartışmalar bir yana, onun yapımına öncülük eden düşünsel temelleri, felsefi açıdan aydınlatıcı olacaktır.

YAPAY ZEKÂ HUKUKU MERKEZİ’NİN KURULUŞ AMACI NEDİR?

Ankara Barosu Yasa İzleme Enstitüsü

Yapay Zekâ Hukuku Merkezi Başkanı

 Av. Ali ALTAY

YZ Yeni Bir Paradigmayı Çağırıyor: Henüz mutabık kalınamasa da Yapay Zeka (YZ) “İnsanın yaptığı her şeyi mükemmelen yapabilen, yapamadığı her şeyi mükemmelen yapabilen, öğrenmeyi ve bilmeyi bilen, zihin emeğine talip nesne(fenomen, şey)” olarak tanımlanmaya çalışılıyor. Mutabık kalınamayan bu tanımda dahi, YZ’nın insan-insan, insan-toplum, insan-doğa ilişkilerini kökten bir biçimde değiştireceği (S.Çalhan), bu haliyle YZ’nın yeni bir paradigmayı, doktrini çağırdığı anlaşılıyor([1]).

YZ Ve Doktrinler Savaşı: 2018 yılının Temmuz ayından itibaren turque Diplomatics isimli dergi/gazete’de İngiliz Kraliyet Sarayı’nın, 5-6 bölüm süren “Yapay Zekâ Raporu”nun çevirisi yayımlandı. Raporda özetle “tüm Dünyanın mutabık kalacağı bir yapay zekâ doktrininin oluşturulması gerektiği, yapay zekânın bu doktrin bağlamında şekillenmesi gerektiği, Yapay Genel Zekânın mahiyeti, yapay zekânın gerek hukuki alt yapısının ve gerekse kullanımının da bu doktrin bağlamında gerçekleştirilmesi gerektiği, (…)” vurgulanmış, İngiltere’nin bu yöndeki “önalma” girişimine Avrupa Birliği’nden (aslen Almanya diye de okunabilir) gecikmeksizin yanıt gelmiş ve The Economist isimli dergide “Yapay Zekâ ile ilgili doktrinin Avrupa Birliği tarafından oluşturulacağı, doktrin oluşumunda liberal siyasi ve ekonomik değerlere riayet edilmesi gerektiği, serbest rekabet ortamının korunması gerektiği, (…)” denilmiş, Amerika Birleşik Devletleri’nde ise “Yapay Zekâ Filozofları”nın türediği, bu “filozofların” “yapay zekâ denilen olgunun, insanlık tarafından nasıl (kendilerinin açıkladıkları kadar) bilinmesi gerektiği” yönünde, yani bir anlamda “doktrin” çalışmaları yaptıkları medyaya yansımıştır. Bunların yanında, Ulusal çapta yayımlanan dergiler (Teori, vd) ve kitaplar (Yapay Zekâ ve Yeni Dünya Düzeni, vd) üzerinden öğrenebildiğimiz kadarı ile Çin’in de yapay zekâ doktrini üretme çalışmalarında iddialı olduğunu ve genel olarak Dünya’nın, “yapay zekâ” olgusuna yönelik yaklaşımında, “iyimserler” ve “kötümserler” olarak ikiye bölündüğünü gözlüyoruz. Yapay zekâ denilen olgu ise, bu tartışmaların çok önünde, büyük bir hızla yol almaya devam ediyor.

Akıl, Zekanın Kullandığı Aygıtlardan Yalnızca Bir Tanesidir: Dünya, yapay zekayı, “neden yapay zeka deniliyor da yapay akıl denilmiyor” hususu da dahil olmak üzere tartışırken, olguyu tanımlama, terim birliği sağlama çalışmalarının da “doktrin” oluşturma çalışmasının bir parçası olarak öne çıktığını görüyoruz. Oluşmaya çalıştırılan doktrinlerde bir tanımın yekdiğeri tarafından kabul görmediği, hatta tanımlama çalışmasının yapay zekâyı “dondurmak” olacağını söyleyenlerin de varlığı ihmal edilemez düzeyde.

Bağlayıcı Hukuksal Bir Metin Oluşturulamamaktadır: Gerek Birleşmiş Milletler ve gerekse Avrupa Birliği’nin doktrin’in olmazsa olmaz parçası niteliğindeki “hukuki düzenleme/mevzuat oluşturma” çalışmalarında yol alamaması, tüm devletleri ya da (AB yönünden) üye devletleri “bağlayıcı bir metin” ortaya koyamamalarının işaret ettiği hususun, “yapay zekaya her kim hakimse, dünyaya hakim olacaktır” (Rusya) yollu yaklaşımın ürünü olması bir yana, YZ nın yaratacağı rant’ın paylaşılma muhasebesini, “hukukun ideolojisi, iktisattır” (L.I.Fuller) yollu gerçekliği işaret ettiği açıktır.

YZ Korkusu ve ‘Boş Evrensel’: Yapay zekâ olgusunun, yaratılmak istenilen (giderek yaratılan) bir “korku” ile birlikte tartışılıyor olması, hegemonya inşası’nın vazgeçilmez’i niteliğinde bir (toplum) mühendisliğin(in) ürünü olmalıdır (Ü.Oskay). Yapay zekâyı, korkunun gölgesinden çıkararak tartışmak, öğrenmek, bilmek gerekiyor. Bunu yapmak için de, korku’nun, kökeni olan “bilinmezliği” aralamak, aydınlatmak; yapay zekânın nihayette en genel anlamda sistem’in ürünü olduğunu ihmal etmeden ve ‘Boş Evrensel’e (S.Zizek) düşmeden anlamak, anlatmak gerekiyor. Merkezimizin kuruluş amaçlarından biri de budur.

YZ Neden Mültidisipliner Çalışılmalıdır? Merkezi’mizin yapmayı tasarladığı etkinliklerin yukarıda kısaca açıklanan hususları içermesi, bu etkinliklerin ise mültidisipliner olarak çalışılması gerektiğinin farkındayız. Bu sebeple, etkinliklerimizin önceliği “Yapay Zekânın Ne Olup Ne Olmadığı / Mahiyeti”, “Yapay Zekânın Yetenekleri, Olanakları”nın ne olup ne olmadığı gibi soruların aydınlatılması, bu yöndeki etkinliklerden oluşacak verim’in, Dünyadaki “yapay zekâ doktrin”i çalışmalarına katılım ve katkı sağlamak uğruna yapılacak etkinlikler olması gerektiği, yine mültidisipliner etkinlikler bağlamında yapay zekânın hâlihazırda kullanım alanları, bu alanlara ilişkin mevzuatın bulunup bulunmadığı, Yapay Zekâ Mevzuatı’nın Dünyadaki ve Ülkemizdeki durumu, tasarlanacak bir mevzuatın nasıl olması gerektiği yönünde etkinlikler olması gerektiğinin farkındayız. Yapay Zekâ ile ilgili bizi devindiren hususun, aslen Ülkemizin yapay zekâ olgusu ile ilişkilerinin istenilen düzeyde olmaması hatta dünyanın diğer ülkelerine oranla çok geride olmamız, aradaki bu farkın hızla giderilmesi gerektiğine ilişkin toplumsal sorumluluğumuz olduğu açıktır ve Merkezi’miz bu sorumluluğunun farkındadır.

([1]) "Tarihe yönelik (…) tarih dışı çağrılar, terimlerin de kavramsal bir art alana işaret eden göstergeler olmaktan çıkarak, bir kolektif fanteziye hizmet eden, dayanak olan simgeler ve imgeler olarak yeniden inşa olmalarına yol açar. Bir terimi, çağırmakta olduğu tarihselliği çağırmadan bir kolektif fantezinin bir simgesine veya imgesine dönüştürmenin de vebali büyüktür. Bilgi ölür, kanı yaşar. Bu kanı, kişilerin kendileri hakkında imgelerini tasarlamalarında da etkin bir rol oynamaktadır elbette. Bu imge, gerçeklikle çarpıştığında tuzla buz olur; fakat ya kolektif fantezi tam da o gerçeklikle bir çarpışmayı engellemek üzere işleyen bir şeyse? O halde, burada tarihçilik ya da tarihsel bir gönderim alanı filan yok demektir; burada söz konusu olan hem geçmişin hem de şimdinin bir kolektif fanteziye kaydedilmesi yönünde bir girişimdir." (A.Aydın)