‘Uçamayan bilgisayar’ mı, Türk özlemi TF-23 mü?

(E) Hava Pilot Tümgeneral Beyazıt Karataş ve Makine Mühendisi Fazıl Altay hazırladı… “F-35’lere Ne Oluyor?” yazı dizisi devam ediyor…

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

1. F-35B Uçağının Olası Düşüş Nedenleri Ve Diğer Hususların Değerlendirilmesi:

a. F-35 Uçak ve Motorlarının Bakım Kritikliği:

(1) F-35 Lightning II uçak motorlarının F-35 Müşterek Program Ofisi-Joint Program Office/JPO resmi verilerinden alınan F-35 motoru idame kriterleri ile uygulama sonucundaki gerçek bilgileri kapsayan hususlar Grafik-1’dedir. Grafiğin sol tarafında arızalar arasındaki ortalama uçuş saati, sağ tarafında uçuş saati başına bakım adam saati bilgileri yer almaktadır.

Grafik-1: JPO-F-35 Motor İdame Kriterleri ve Uygulama Sonucu Gerçek Değerleri

(a) Güvenilirlik-Reliability:

Mean Flight Hour Between Failure-Arızalar Arasındaki Ortalama Uçuş Saati; Uygulama sonucu gerçek bilgilere göre F-35A 9.1, F-35B 5.8, F-35C 11.8 saat. F-35B’lerin bakım yapılmadan uçabileceği süre F-35A ve F-35C uçaklarına göre daha azdır. Bu durum F-35B’lerde daha çabuk arızanın oluşmasını anlatan bir göstergedir.

(b) Servis Edilebirlik-Maintainability:

Uçuş Saati Başına Bakım Adam Saati; Uygulama sonucu bilgilere göre F-35A 5.5, F-35B 8.6, F-35C 8.0 saattir. F-5B’lerin uçuş saati başına bakım adam saati F-35A ve F-35C’ye göre daha fazladır.

(2) F-35B, daha karmaşık motor daha fazla mekanik parça ve elektro-hidrolik kumanda sistemlerine sahip olması nedenleriyle F-35A ve F-35C’ye göre daha fazla bakım gerektirmektedir.

b. F-35 Genel Motor Problemleri ve 2030 Yılı Uçuş Oranı:

(1) ABD Kongresine her konuda olduğu gibi F-35’ler konusunda da raporlar hazırlayan, aynı raporları ilgili kurum ve kuruluşlara gönderen ve ABD’nin Sayıştay’ı olarak adlandıracağımız ABD Hükümet Sorumluluklar Ofisi-U.S. Government Accountability Office/GAO GAO-21-439 raporunda Grafik-2’de belirtildiği gibi F-35’in gelecek 10 yıl içindeki en büyük idame probleminin F135 motorlarının olabileceğini belirtilmektedir. F-35 Müşterek Program Ofisi-Joint Program Office/JPO Ocak 2021 tarihinde yaptığı bir projeksiyonda, eğer gerekli önlemler devreye alınmaz ise 2030 yılında 1851 adet uçağın 800 adedi için motorların bakımları tamamlanamamış ve motor temin edilemeyeceğini açıklamıştır. Bu 2030 yılındaki toplam F-35 uçaklarının %43’ünün uçamaz olması anlamına gelecektir.

Grafik-2: JPO-F-35 Motorlarının 2021-2030 Yılları Arası Bakım İhtiyacı

(2) ABD Hükümet Sorumluluklar Ofisi-U.S. Government Accountability Office/GAO GAO-21-439 Raporunda, F-35 motorlarının bakım ihtiyacının artmasında “Türbin Kaplama Kusurunun” etkili olduğu belirtilmiştir. Bu problem özellikle Orta Doğu şartlarında yüksek riskli bulunmuştur. Bu problemden en çok etkiyi İsrail yaşayacağı beklenmektedir. Çünkü kumun içindeki CMAS (kalsiyum, magnezyum, alüminyum ve silikat)’ın yüksek sıcaklıktaki türbin kanatçıklarının gözenekli seramik son katmanına eriyerek sıvandığı bilinmektedir.

(3) Türbin kanatçığı içinde, türbin yüzeyine kompresörün basınçlandırdığı film soğutma havasını enjekte eden delikler bulunmaktadır. Bu deliklerin kumun erimesi sonrası sıvanacak kıvama gelip kapatması, kanadın soğutulamayıp termal yorulmasını, yani ömür düşüşü, yani türbin kanatçık değiştirme amaçlı bakım ihtiyacının sıklaşması/artışı anlamına gelmektedir. Bu durumu aşmak için üretici firmanın türbin seramik kaplamasında değişiklikler yaptığı ve üzerine sıvınan bu katmana dirençli çözümler geliştirildiği bilinmektedir. Ne kadar etkili olduğu ile ilgili bir bilgi yoktur. Risk ABD Hükümet Sorumluluklar Ofisi-U.S. Government Accountability Office/GAO’nun GAO-21-439 raporunda yer almıştır. Yüksek Basınç Türbini-High Pressure Turbine/HPT Kanatçık Detayı Kesiti, Sıcaklık ve Malzeme Katmanları Görsel-1’de olduğu gibidir.

Görsel-1: Yüksek Basınç Türbini-HPT Kanatçık Detayı Kesiti, Sıcaklık ve Malzeme Katmanları

(4) Aslında F-35’ler için 6’ıncı Nesil savaş uçaklarında kullanılması planlanan Değişken Bypass Oranlı Motorlar (Adaptive Engine Transition Program-AETP) ile itkide iyileştirme sağlayıp, yakıt tüketimi ve menzil artışı düşünülüyordu. Fakat bu yeni tip motorun Lift Fan kullanan F-35B’ye entegrasyonu mümkün olamayacağı için ABD’nin hem mevcut F-35B’lerde F135 motorunu, hem de AETP Motorunu aynı anda F-35A ve F-35C’de kullanması Lojistik çiftlemesi ve komplekslik oluşturacağı için çok zor görülmektedir. Bu senaryonun F-35 programına sadece Lojistik açıdan 40 Milyar$ ek maliyet getireceği öngörülmektedir.

(5) Bunun yerine F135 üreticisi Pratt&Whitney firması, Geliştirilmiş Motor Paketi-Enhanced Engine Package/EEP adı altında bir iyileştirme paketi ile F-35A ve F-35C için 10%, F-35B için ise 5% menzil ve itki artışı ile her 3 versiyon için 50% Termal Yönetim iyileştirmesi sağlayarak, daha fazla egzoz gazının soğutulması ile uçağın özellikle kuyruk kısmında bulunan Stealth Panellerinin aşınma problemini gidermeyi düşünmektedir.

(6) M5 Ulusal Güvenlik, Savunma ve Strateji Dergisi’nin 354’üncü Ocak 2021 sayısında birinci bölümü, ikinci bölümü Şubat 2021 sayısında ve 17 Mart 2021 tarihinde Veryansın Tv’de “Uçan Bilgisayar F-35‘lerin Teknik Sınırlandırmalar Üzerinden Değerlendirilmesi” başlığı ile yer alan makalemizde, F-35B ve F-35C’nin kuyruk kısmında bulunan Stealth Panellerinin aşınma problemleri nedeni ile ses üstü hızının Mach 1.4 ile sınırlandırıldığını ve artyakıcı-afterburner kullanımının kısıtlandığından bahsetmiştik. Bu durumun F-35C uçağının özellikle ABD Deniz Kuvvetleri’nin uçak gemilerine yaklaşan düşman savaş uçaklarını önlemek için yüksek hızla reaksiyon vermesine engel oluşturacağından dolayı ABD Donanmasının rahatsız olduğundan bahsetmiştik^[1].

(7) F-35’in yine aynı yazımızda bahsettiğimiz bugünden daha iyi bir seviyeye gelmesini sağlayabilecek Block-4 tipinin motor ihtiyacı mevcut tipten farklı boyuttadır. Hem artan sayıdaki elektronik ekipmanın soğutulması, hem de faydalı yük artışı (özellikle mühimmat) sonrası taşımayı arttırmak için hızı arttırma isteği motorun itkisini arttırmayı talep etmektedir. Fakat zaten bugün sıkıntılı olan ve bakım altyapısı eksikliği sebepli motorsuz kalma sorunu ile karşı karşıya olan F-35 programı, Block-4 isterleri nedeni ile itkiyi arttırmak için daha sıcak çalışacağından fazla bakım ihtiyacını tetikleyecektir^[2]. Bu nedenle 2028’e kadar tamamlamayı öngördükleri Geliştirilmiş Motor Paketi-Enhanced Engine Package/EEP iyileştirmesine F135 motorları kritik seviyede ihtiyaç duyacaktır. Çünkü 50% termal yönetim iyileştirmesi Block-4’de açıkladığımız nedenlerden dolayı çok daha önem kazanmıştır.

(8) Uçak üzerinde mevcut başka güncelleme planlamalarının ve Covid-19’un olduğu küresel sıkıntılar devam ederken, Geliştirilmiş Motor Paketi-Enhanced Engine Package/EEP’nin 2028’e yetişip yetişemeyeceği soru işareti olarak kalmaktadır. Block-4’e EEP’den önce geçen uçakların (Block-4 geçişinde de gecikmeler olmuş ve 2024 tarihi konuşulmaktadır) termal önlem artmadığı için tam performansa yine limit koyacağı, EEP’yi beklemek durumunda kalacağı ve daha sonra retrofit (geriye dönük güncelleme) yapmak zorunda kalınacağını öngörmek mümkündür.

c. F-35 Uçaklarının Harekata Hazırlık Oranları:

(1) ABD Hükümet Sorumluluklar Ofisi-U.S. Government Accountability Office/GAO’nun GAO-21-505T raporunda yer alan Tablo-1’de F-35’lerin; Emniyetle Tek Görevi Yapma Kapasitesi-MC, Mevcut Tüm Görevleri Yapma Kapasitesi-FMC, Minimum Harekât İhtiyacı-WMPT, Hedeflenen Harekât İhtiyacı-WOPT gibi kriterler verilmiştir. Tablo-1 incelendiğinde özetle; F-35A uçakları tam kriterleri karşılayamasa bile F-35B ve F-35C’lere göre daha iyi durumda olduğu, F-35’lerin üreticisi olan ülkede bile halen uçakların henüz daha minimum harekât ihtiyacı için gerekli kriterleri karşılayamadığı yani tam harbe hazır olmadıkları kısmen harbe hazır oldukları görülmektedir. Diğer kullanıcı ülkelerinde ABD ile aynı sorunları yaşadığı kaçınılmazdır.

Tablo-1: GAO-21-505T’ye Göre F-35 Uçaklarının Harbe Hazırlık Durumları

(2) ABD Hükümet Sorumluluklar Ofisi-U.S. Government Accountability Office/GAO, 2018 yılından bugüne F-35 uçaklarının performansının harekât ihtiyaçlarının gerisinde kaldığını, uçakların çok fazla görevi gerçekleştiremediğini veya gerektiği kadar uçamadığı hususlarını vurgulamaktadır. GAO, hedeflenenden daha düşük olan bu uçak performansının büyük ölçüde F-35 yedek parça kıtlığı ve dünyadaki F-35 parçaları üretme, yönetme ve taşımadaki zorluklardan kaynaklanmasının ana sebepleri arasında olduğunu tespit etmesine rağmen, önemli bir gelişme gerçekleşmediği gibi ABD’li yetkililer arasında da fikir ayrılıklarının çıkmasına uçağın geleceğinin ve üretiminin tartışılmasına neden olduğu bilinmektedir.

 2. SONUÇ VE ÖNERİLER:

a. Türkiye’nin hem milyarlarca dolar para verip hem de Türk Hava Kuvvetleri’nin %100 ABD’ye bağımlı olacağı, ABD’nin dahi uçurmakta ve faal tutmakta zorlandığı pahalı ve yetersiz F-35 programından S-400’ler bahanesiyle Türkiye’nin resmen çıkartılmasının, Türkiye’nin menfaatine olduğunun daha iyi anlaşılmaya başlandığını,

b. F-35’lerin 5’inci nesil “uçan bilgisayar” olarak pazarlandığını, F-35 kullanıcılarının başta ABD dahil “uçamayan bilgisayar” olan F-35’leri uçurmakta zorlandığını, bu arada “yüzme bilmeyen” eğer hala kaldıysa sözde yüksek teknoloji gizli bilgileri taşıdığı ifade edilen F-35’lerin denizden enkazlarının çıkartılması için yürütülen çalışmaların ise ayrı bir sorun olduğunu,

c. ABD içindeki ve dışındaki uçak lobilerinin sivil-asker arasındaki mücadelenin kazalar nedeniyle yeniden alevlendiğini, aslında bir güvenlik ve istihbarat sorunu olmasına rağmen F-35 uçak kaza görüntülerinin bilinçli bir şekilde dışarıya sızdırıldığını,

d. Türkiye’nin; Akılcı bir şekilde “çapı ve gücü” belli olan başta Yunanistan ile olmak üzere silah lobilerinin tüm imkanları ile zorladığı gereksiz silahlanma yarışı içerisine girmeden ihtiyaçlarını milli imkanlarla karşılayacak savunma projelerine, “her türlü engellemeyi” bertaraf edecek şekilde devam etmesini,

e. Her ülke savunmasını istediği gibi şekillendirebilir ve ortaya saçılan bütün problemleri bilinmesine rağmen “her nasılsa” yeni F-35 siparişleri de verebilir! Başka ülkeler F-35 aldı, sipariş verdi anlamındaki haberlerin artık Türkiye’nin gündeminde olmadığını,

f. Yeri gelmişken daha önce defalarca ifade ettiğim gibi Yunanistan’ın özellikle “uçamayan bilgisayar” olan F-35’leri almasını ve en azından şimdilik ümitleri sona eren Türkiye’deki F-35 lobicilerinin bir nebze ümitlerini taze tutmasını şiddetle önerdiğimi,

g. 18 Mart Şehitleri Anma Günü ve Çanakkale Deniz Zaferi’nin 108’inci Yıldönümü 18 Mart 2023’de hangardan çıkarılması planlanan ve üretimi hız kazanan Türkiye’nin en önemli savunma projesi olan Milli Muharip Uçağı-MMU’nun, Türk Savaş Uçağı-TF-23/Turkish Fighter Aircraft-TF-23 modeliyle göklerimizde yer almasını, Görsel-2’de olduğu gibi kod isminin Türk Kartalı-Turkish Eagle olmasını,

h. Emekli Hava Pilot Tümgeneral İrfan Sarp’ın; “MMU tek başına Hükümetin, Savunma Sanayi Başkanlığı’nın, TUSAŞ’ın ve Hava Kuvvetlerimizin değil, Türkiye’nin Projesidir. Bu projenin gerçekleştirilmesi aynı zamanda Türk Uçak Sanayisinin kurtuluş mücadelesidir. Bu mücadeleyi kazanmak için herkesin elinden gelen bütün desteği vermesi bir vatandaşlık borcudur. MMU uçağı ya imal edilecek, ya da imal edilecektir! İnanmak başarının ilk şartıdır”. Cümleleriyle özellikle her zaman vurguladığı gibi TF-23’ün göklerimizdeki yerini almasını beklemekteyiz.

Görsel-2: TF-23 Türk Kartalı 

BİTTİ… Yazı dizisinin ilk üç bölümüne aşağıdan ulaşabilirsiniz…

[1] https://www.veryansintv.com/ucan-bilgisayar-f-35lerin-teknik-sinirlandirmalar-uzerinden-degerlendirmesi

[2]  https://www.airforcemag.com/pratt-pushes-alternative-to-new-adaptive-engine-for-f-35/

Absent such improvements, the services will need to run the engines hotter to make use of Block 4 capabilities, and while they can handle it, “that means … the engines come in for maintenance” more frequently, increasing sustainment costs.