Orta Doğu’da neden Müslüman Müslümanla savaşır? Nifak paradigmasının eleştirel bir arkeolojisi

Prof. Dr. Şahin Filiz yazdı…

Her ideolojik yapı, her inanç sistemi ve her siyasi proje, kendi kimliğini, meşruiyetini ve sınırlarını çizebilmek için bir “öteki” inşa etmek zorundadır. Bu “öteki”, varoluşun diyalektiğinde bir antitez görevi görür; düzeni tanımlayan kaos, kutsalı belirginleştiren profan, biz’i bir arada tutan onlar’dır. Ancak bir topluluğun varoluşsal kaygılarının en derin noktasında yer alan “öteki”, surların dışındaki öngörülebilir düşman, kılıcını açıkça çeken barbar değildir. En sinsi, en çözücü ve en tehlikeli tehdit, daima içeriden gelir. İçeri sızmış, maskeler takan, sadakati sorgulanan, dost mu düşman mı olduğu kestirilemeyen, kimliğin kendisini istikrarsızlaştıran figürdür. Kur’an-ı Kerim, bu arketipi “nifak” (münafıklık, ikiyüzlülük) kavramı altında, Batı düşüncesindeki “hain” (traitor), “sapkın” (heretic) veya “beşinci kol” (fifth column) figürlerinden çok daha nüfuz edici, psikolojik olarak karmaşık ve politik olarak işlevsel bir paradigma olarak inşa eder.

Yüzeysel bir okumada ahlaki bir zafiyetin kınanması olarak görülebilecek nifak tasavvuru, Michel Foucault’cu anlamda titiz bir arkeolojik kazıya tabi tutulduğunda, bambaşka ve daha karanlık katmanlar ortaya çıkarır. Bu kazı, nifak kavramının sadece bir ahlak dersi olmadığını, bilakis, bir zihin kontrol mekanizması, siyasi muhalefeti yok etmek için tasarlanmış teolojik bir ruhsat, toplumsal paranoyayı kurumsallaştıran bir aygıt ve nihayetinde çoğulcu, açık bir toplum idealinin teolojik olarak imkânsızlığına dair yapısal bir manifesto olduğunu gözler önüne serer. Bu analizin nihai amacı, nifak kavramının tarih boyunca İslam coğrafyasındaki çeşitli siyasi aktörler tarafından nasıl istismar edildiğini belgelemekten ziyade, bizzat metnin kalbine inmek, Kur’an’daki özgün mantığını, bu mantığın ürettiği kaçınılmaz siyasi ve sosyal sonuçları ve bu paradigmanın neden modern insanlık bilincinin—bireyin otonomisi, düşünce özgürlüğü ve kamusal aklın üstünlüğü gibi— temel varsayımlarıyla kökten ve uzlaşmaz bir çatışma içinde olduğunu ortaya koymaktır.

TARİHSEL MATRİS: BİR TEOLOJİK VE POLİTİK SİLAHIN DOĞUŞ KAYNAĞI

Her güçlü kavram gibi, nifak da bir boşlukta doğmamıştır. Onun yapısını ve işlevini anlamak için, dövüldüğü tarihsel ocağa, yani 7. yüzyılın siyasi ve toplumsal çalkantılarla dolu Medine’sine dönmek elzemdir. Hz. Muhammed ve ilk takipçilerinin serüveni, iki zıt evreden oluşur: Mekke dönemi ve Medine dönemi. Mekke’de onlar, inançları yüzünden baskı gören, ezilen, marjinal bir azınlıktı. Düşman ise netti: Kureyşli pagan aristokrasi. Sorun, hayatta kalma ve inancı yayma mücadelesiydi.

Hicret’le birlikte Medine’ye geçiş ise, bir devrimdi. Bir cemaat, aniden bir proto-devlete, bir ümmete dönüştü. Toprağı, pazarı, antlaşmaları, ordusu ve hukuki bir çerçevesi (Medine Sözleşmesi) olan yeni bir siyasi varlık ortaya çıktı. Bu dönüşüm, cemaatin karşılaştığı sorunların doğasını kökten değiştirdi. Artık tek sorun dış düşman, yani Mekkeliler ve müttefikleri değildi; asıl ve belki de daha karmaşık sorun, içerideki heterojen yapının kendisiydi. Medine toplumu, monolitik bir yapıdan uzaktı. Muhacirler (Mekke’den gelenler), Ensar (Medineli yerli Müslümanlar), İslam’ı tam olarak benimsememiş ya da eski statülerini kaybetmekten rahatsız olan yerel Evs ve Hazreç kabilelerinin üyeleri ve güçlü Yahudi kabileleri gibi çok parçalı bir mozaikten oluşuyordu.

İşte “nifak” ayetleri, bu somut, yakıcı ve varoluşsal siyasi krizlere verilmiş teolojik bir yanıttır. Bu ayetler, belirli bir tarihsel konjonktürde, yeni kurulan düzenin otoritesini sarsan, sadakatinden şüphe duyulan ve kritik anlarda topluluğun bütünlüğünü tehdit eden unsurları tanımlamak ve izole etmek için indirilmiştir. Bu unsurların başında, şüphesiz, Medine’nin eski lider adaylarından Abdullah bin Übeyy bin Selül ve çevresi geliyordu. Onun Uhud Savaşı öncesinde ordunun üçte birini yanına alarak geri çekilmesi gibi eylemler, askeri bir ihanetten öte, Hz. Muhammed’in peygamberlik ve liderlik otoritesine doğrudan bir meydan okumaydı. Nifak kavramı, bu tür siyasi muhalefet veya tam biat göstermeme durumunu, basit bir “fikir ayrılığı” veya “stratejik hata” zemininden çıkarır. Onu, ontolojik bir bozukluk, ahlaki bir kanser ve ilahi bir yargı konusu haline getirerek teolojik-politik bir silaha dönüştürür. Muhalif, artık bir rakip değil, kalbi mühürlenmiş bir “hasta”dır.

KINAMANIN MİMARİSİ: MÜNAFIK FİGÜRÜNÜN YAPISÖKÜMÜ VE SEMBOLİK İMHASI

Kur’an, münafığı fiziksel olarak cezalandırmadan önce onu metinsel ve sembolik düzlemde inşa ve akabinde imha eder. Bu inşa süreci, modern totaliter rejimlerin düşmanlaştırma retoriğiyle çarpıcı benzerlikler gösteren üç temel mimari üzerine kuruludur. Bu, bir tür “kavramsal suikast”tır.

Patolojikleştirme (Hastalık Olarak Kodlama): “Onların kalplerinde bir hastalık (maraz) vardır. Allah da onların hastalığını artırmıştır.” (Bakara 2:10). Bu ifade, edebi bir metafordan çok daha derin, stratejik bir hamledir. Bu, adeta bir tıbbi teşhistir. Bu kodlama ile şüphe, eleştiri, tereddüt veya inançsızlık, rasyonel bir pozisyon, felsefi bir duruş veya meşru bir siyasi tavır olmaktan çıkarılır. Bunun yerine, toplumun sağlığını tehdit eden, tedavi edilmesi veya cerrahi bir müdahaleyle bedenden atılması gereken bir patoloji, bir maraz olarak yeniden çerçevelenir. Bir hasta ile entelektüel bir diyalog kurulmaz; hastalığıyla mücadele edilir, durumu teşhis edilir ve karantinaya alınır. Bu retorik hamle, münafığı ve onun temsil ettiği her türlü muhalif düşünceyi, meşru diyalog alanının dışına iten ilk ve en önemli adımdır. Kölelikten kaçma isteğinin “drapetomania” adı verilen bir akıl hastalığı olarak tanımlanması gibi, nifak da siyasi itaatsizliğin teolojik patolojisidir.

 Dehumanizasyon (İnsanlıktan Uzaklaştırma): Bir sonraki adım, “hasta” olarak teşhis edilen bu figürün temel insani yetilerinin elinden alınmasıdır. “Onlar sağırlar, dilsizler ve körlerdir; artık geri dönemezler.” (Bakara 2:18). Bu türden ayetler, münafıkların anlama, idrak etme, doğruyu görme ve hakikati ifade etme gibi en temel duyusal ve rasyonel kapasitelerden yoksun olduğunu ilan eder. Onlar artık fikirleri çürütülecek rasyonel özneler değil, temel donanımları bozuk, ahlaki GPS’i çalışmayan, adeta insan-altı varlıklardır. “Onlar yontulmuş kütükler gibidir.” (Münafikun 63:4) ifadesi bu dehumanizasyonun zirvesidir; münafıklar içerisi boş, sadece dış görünüşü olan, ruhsuz, içeriksiz objelere indirgenir. Bu retorik, onlara karşı uygulanabilecek –toplumsal dışlama, siyasi tasfiye, hatta fiziksel imha gibi– en sert muameleleri meşrulaştıran psikolojik zemini hazırlar. Çünkü “yontulmuş bir kütüğe” karşı ahlaki bir sorumluluğunuz olamaz.

Ontolojik Belirsizlik ve Arafta Bırakma: “Ne bunlardandır (müminlerden) ne de onlardan (kâfirlerden), ikisi arasında bocalayıp dururlar.” (Nisa 4:143). Bu, nifak paradigmasının en sofistike ve en tehlikeli veçhesidir. Münafık, net bir kimliğe sahip değildir. O ne tam bir dosttur ne de açık bir düşman. Bu ontolojik belirsizlik, onu en korkulan kategoriye yerleştirir, çünkü öngörülemezdir ve güveni dinamitler. Güvenin, toplumsal sermayenin temelini oluşturduğu, cemaat bağlarının hayati önem taşıdığı bir toplumda, bu kimliksel “araf” hali, dokuyu içeriden çürüten en büyük tehdittir. Münafık, topluluğun kan dolaşımına sızmış bir virüs gibidir; hangi hücrenin dost, hangisinin düşman olduğunu bilemezsiniz. Bu durum, kaçınılmaz olarak bir “inanç panoptikonu” yaratır; herkesin herkesi gözetlediği, niyetlerden şüphe ettiği, en masum eylemlerin bile altında bir “nifak” arandığı bir toplumsal paranoya iklimi doğurur.

Bu üçlü inşa süreci tamamlandığında, münafık artık siyasi bir rakip veya farklı düşünen bir birey değil, toplumun bedenine yerleşmiş bir patojen, ahlaki bir ur, ontolojik bir hilkat garibesidir. Artık ona uygulanacak her türlü yaptırım, bir ceza olmaktan çıkıp, bir “temizlik operasyonu”, bir “dezenfeksiyon” veya “kutsal bir cerrahi” olarak meşrulaştırılabilir.

EPİSTEMOLOJİK TOTALİTARİZM VE YASAK BÖLGE: ZİHNİN YARGILANMASI

Nifak paradigmasının modern düşünceyle en temel kopuş noktası, hukuki ve felsefi alanda ortaya çıkar. Modern hukuk, temel olarak eylemi (actus reus) yargılar. Niyet (mens rea), ancak kanıtlanabilir bir eylemle birleştiğinde bir anlam kazanır ve cezanın şiddetini belirlemede rol oynar. Birini öldürmeyi düşünmek suç değildir; o düşünceyi eyleme dökmek suçtur. Nifak kavramı ise bu temel ilkeyi baş aşağı çevirir. Kur’an’a göre bir münafık, müminlerin yaptığı her şeyi yapabilir: namaz kılabilir, oruç tutabilir, zekât verebilir, hatta savaşa katılabilir. Ancak tüm bu görünürdeki eylemler (zahir), ardındaki varsayılan “kötü niyet” (bâtın) nedeniyle sadece değersizleşmekle kalmaz, aynı zamanda birer suç fiiline dönüşür.

Bu, bir “epistemolojik totalitarizm”in kuruluş beyannamesidir. Yani, dini veya siyasi otoritenin, bireyin en mahrem, en kişisel alanı olan zihnine ve kalbine nüfuz etme, orayı denetleme, yargılama ve nihayetinde cezalandırma hakkını kendinde görmesidir. Tanrı’ya atfedilen “kalplerde olanı bilme” yetkisi, bu paradigma aracılığıyla yeryüzündeki otoriteye devredilmiş olur. Artık mesele ne yaptığınız değil, ne “düşündüğünüz” veya ne “hissettiğiniz”dir.

Bu durumun kaçınılmaz sonucu, Aydınlanma’dan bu yana Batı medeniyetinin temel taşı olan düşünce ve vicdan özgürlüğünün imkânsızlaşmasıdır. Özgürlük, sadece inandığını söyleme hakkı değil, aynı zamanda şüphe duyma, inanmama, inancından dönme veya eleştirel bir mesafe koyma hakkını da içerir. Nifak paradigmasında ise şüphe bir hastalık, tereddüt bir suç, eleştirel akıl bir fesat aracıdır. Bireyin zihni, kişisel bir sığınak olmaktan çıkıp, kamusal bir denetim ve gözetim alanına, potansiyel bir suç mahalline dönüşür. Böyle bir ortam, entelektüel dürüstlüğü ve otantikliği cezalandırırken, en sofistike riyakârlığı ve performatif dindarlığı ise bir hayatta kalma stratejisine dönüştürür. Samimi bir şüphe duyan yanarken, rolünü en iyi oynayan ikiyüzlü hayatta kalır. Paradoks tam da budur.

SİYASETİN KRİMANALİZASYONU: TOTALİTER BİR YÖNETİM MANİFESTOSU

Eğer bir bireyin en mahrem düşünceleri ve niyetleri dahi sürekli bir yargılama tehdidi altındaysa, o toplumda “siyaset” olarak adlandırılabilecek meşru bir alan kalabilir mi? Nifak paradigması, siyasi alanı tamamen ortadan kaldıran ve onu teolojik bir savaş meydanına dönüştüren totaliter bir yönetim modeli için kusursuz bir zemin sunar. Bu modelde işleyen temel mekanizmalar şunlardır:

İktidarın Kutsallaştırılması: Otorite, özellikle peygamberin şahsında temsil edilen liderlik, ilahi bir iradenin tecellisi olarak görülür. Bu nedenle, iktidara veya onun politikalarına yönelik her türlü eleştiri, dünyevi bir fikir ayrılığı olmaktan çıkar, doğrudan Allah’a ve Resulü’ne karşı işlenmiş bir isyan, bir küfür eylemi olarak yeniden tanımlanır. Siyasi bir anlaşmazlık, anında bir dinden çıkma (irtidâd) meselesine dönüşme potansiyeli taşır.

Muhalefetin Şeytanlaştırılması: Farklı bir görüş belirtmek, alternatif bir savaş stratejisi önermek, ittifakları sorgulamak veya liderliğin kararlarını eleştirmek, “fitne ve fesat çıkarma,” “müminlerin arasını açma” gibi son derece tehlikeli ve kriminalize edici kavramlarla etiketlenir. Abdullah bin Übeyy’in tarihsel figürü, bu sürecin prototipidir. Onun siyasi manevraları, kişisel hırsı veya kabilevi çıkarları, nifak merceği altında, İslam cemaatini yok etmeye yönelik şeytani bir komplo olarak resmedilmiştir.

Sivil Alanın ve Örgütlenmenin İmhası: “Mescid-i Dırâr” (Zararlı Mescit) kıssası (Tevbe 9:107-110), bu paradigmanın siyasi mantığının ulaştığı en korkutucu noktayı temsil eder. Rivayete göre, münafıklar tarafından inşa edilen bu mescit, görünüşte ibadet için kurulmuş olsa da, Kur’an tarafından “küfür, müminler arasına ayrılık sokmak ve komplolar düzenlemek için bir üs” olarak damgalanır ve yıkılması emredilir. Bu vaka, basit bir olayın ötesinde sembolik bir anlama sahiptir: Otoritenin kontrolü ve onayı dışındaki her türlü sivil toplanma alanı, ister dini ister seküler olsun, bir “komplo merkezi” ve “zarar yuvası” olarak yaftalanıp yok edilme tehdidi altındadır. Bu, bağımsız sivil toplumun, alternatif toplulukların ve her türlü örgütlenme özgürlüğünün teolojik olarak imhası anlamına gelir.

Bu üç unsur birleştiğinde nifak paradigması, herhangi bir otoriter veya totaliter rejim için mükemmel bir kullanma kılavuzu sunar. Tarih boyunca Müslüman hükümdarların, siyasi rakiplerini, âlimleri veya halk hareketlerini “münafık” veya “zındık” (nifakla yakından ilişkili bir kavram) olarak damgalayarak tasfiye etmeleri, metnin ruhuna aykırı bir istismar değil, tam aksine, metnin kendi içsel mantığının son derece tutarlı ve öngörülebilir bir uygulamasıdır.

ÇÖZÜMSÜZ AHLAKİ PARADOKS: KADER VE SORUMLULUK ÇATIŞMASI

Nifak anlatısı, sadece politik ve sosyal olarak değil, aynı zamanda felsefi ve teolojik olarak da derin bir  çıkmaz sokak yaratır. Anlatı, ahlak felsefesinin en kadim sorunlarından biri olan özgür irade ve determinizm (kadercilik) çatışmasında kendini kilitler. Bir yanda, “Allah onların hastalığını artırmıştır” (Bakara 2:10), “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir” (Bakara 2:7) gibi ifadelerle, münafığın içinde bulunduğu durumun nihai failinin bizzat Tanrı olduğu ima edilir. Bu, ilahi bir determinizmin güçlü bir ifadesidir; bireyin iradesi kilitlenmiş, kalbi mühürlenmiştir.

Ancak madalyonun diğer yüzünde, aynı metin, kalbi mühürlenmiş bu kişiyi mutlak bir ahlaki sorumlulukla yükümlü tutar ve onu korkunç bir ceza ile tehdit eder: “Şüphesiz ki münafıklar, cehennemin en alt katındadırlar (derk-i esfel).” (Nisa 4:145). Bu, çözülmesi imkânsız bir paradokstur. Eğer bir bireyin iradesi, niyeti ve anlama kapasitesi ilahi bir müdahaleyle bloke edilmiş veya olumsuza doğru yönlendirilmişse, o birey kendi eylemlerinden ve inançsızlığından ahlaken ne ölçüde sorumlu tutulabilir? Bu, hem “mutlak adil” (el-Adl) bir Tanrı tasavvurunu hem de ahlaki eylemin önkoşulu olan “özgür iradeli” bir insan anlayışını aynı anda savunmayı imkânsız kılar. Bu teolojik düğüm, nifak paradigmasının yalnızca politik bir araç olarak değil, aynı zamanda felsefi bir sistem olarak da ne denli sorunlu ve tutarsız bir zemin üzerinde durduğunun en net kanıtıdır. Bu çelişki, aslında bir “hata” değil, bir kontrol özelliğidir: Bireyi, hem eylemlerinden sorumlu hem de kaderi karşısında aciz bırakarak, mutlak bir teslimiyet ve kaygı durumuna sokar.

SONUÇ: BİR ZİHİN HAPİSHANESİNE VEDA ETMEK

Kur’an’daki nifak ve münafık tasavvuru, 7. yüzyıl Arabistanı’nın zorlu siyasi beka mücadeleleri içinde doğmuş, şüphesiz o dönem için son derece etkili olmuş bir teolojik-politik silahtır. Bir topluluğu birleştirmek, iç tehditleri tanımlamak ve merkezi otoriteyi pekiştirmek için tasarlanmıştır. Ancak bu silahın namlusu, icat edildiği andan itibaren daima dışarıdaki “kâfir”den çok, içerideki “şüpheli”ye, eleştirene, farklı düşünene ve tam biat etmeyene çevrilmiştir. Onun yapısal mantığı, söylemi ve kaçınılmaz sonuçları, modernitenin en temel değerleriyle –bireyin özerkliği, vicdanın dokunulmazlığı, düşünce özgürlüğü, rasyonel kamusal tartışma, siyasetin meşru bir alan olarak tanınması ve hukukun üstünlüğü– uzlaştırılamaz bir şekilde çelişir.

Bu kavramı modern çağda “yumuşatmaya,” “metaforik olarak yorumlamaya” veya “sadece o döneme özgüydü” diyerek bağlamına hapsetmeye çalışmak, onun derinlere kök salmış yapısal DNA’sını ve bin dört yüz yıldır ürettiği totaliter zihniyeti görmezden gelmektir. Nifak paradigması, özü itibarıyla paranoyak, anti-pluralist ve içe kapalı bir dünya görüşünü besler. Zihinleri yargılayan, niyetleri okuyan, muhalefeti şeytanlaştıran, siyaseti kriminalize eden ve en sofistike ikiyüzlülüğü bir hayatta kalma mekanizması olarak teşvik eden bu kavrama, 21. yüzyıl insanlık bilincinde onurlu bir yer yoktur.

Açık, adil, özgür ve eleştirel düşünceye dayalı bir toplum ideali, tam da bu türden zihinleri ve toplumları görünmez zindanlara çeviren kadim paradigmalarla dürüst, cesur ve radikal bir entelektüel hesaplaşmayı gerektirir. Bu hesaplaşma, o paradigmalara ve onların yarattığı dünyaya veda etmekle başlar. Gerçek özgürleşme, sadece fiziksel prangalardan değil, zihne vurulmuş teolojik kelepçelerden kurtulmakla mümkündür.