(E) Hava Pilot Tümgeneral Beyazıt Karataş ve Makine Mühendisi Fazıl Altay hazırladı… “F-35’lere Ne Oluyor?” yazı dizisi devam ediyor…
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
1. F-35B Uçağının Olası Düşüş Nedenleri ve Diğer Hususların Değerlendirilmesi:
a. F-35B Uçağının Kaza Yapmasına Etkili Olabilecek Özellikleri Nelerdir:
(1) F-35 uçak tiplerinin Tablo-1’deki karşılaştırmalı teknik özellikleri incelendiğinde F-35B modelini diğer F-35’lerden ayıran temel özellikler, kısa pist kalkışlı ve dikey inişli STOVL uçak olmasıdır. F-35B toplamda 18.3ton (40500lb) dikey itki üretebilmektedir.
(2) Gövde iç silah istasyonu ve kanat altı dış silah istasyonları dahil tam silah ve mühimmat yükü ile F-35B uçağının Beast Mode-Canavar Mod’da kalkış ağırlığı 27.2ton (60000lb)’dur. Yani bu şartlarda dikey kalkış yapamaz. Pistte koşması ve kanatların kaldırma kuvveti ile desteklenmesi gerekliliği vardır. Gövde içindeki bölmelerde silah taşıması durumunda Stealth Mode-Hayalet Mod’da ise sadece 2xJDAM GBU-32 907.2kg (2000lb) ve 2xAIM-120 AMRAAM 304kg (670lb) ile toplamda 1.2ton (2670lb) mühimmat ve tam yakıt yükü ile toplam kalkış ağırlığı 21.986ton (48470lb) olmaktadır. Bu durumda da dikey kalkış yapamaz. Halen 48470-40500=7970lb fazlası vardır. Daha fazla dikey itki için ya tamamen silahsız ya da daha az yakıtla uçacaktır. Sonuç olarak, F-35B pistte koşmaya gereksinim olmaksızın VTOVL dikey kalkış da yapabilir ama bu durumda harekât görevine çıkamaz.
Tablo-1: F-35 Uçak Tiplerinin Karşılaştırmalı Teknik Özellikleri
(3) F-35B Uçağının Hava Emiş ve İtki Mekanizması Görsel-1’de olduğu gibidir. F-35B uçağının ön taraftaki dikey itkisini İngiliz Rolls Royce üretimi fan sağlamaktadır. Pratt Whitney F135 motorunun bu kaldırıcı-lift fan ünitesine mekanik bağlantısı mil ve kuru tip disk kullanan kavrama ile iletilmektedir. 5 adet karbon-karbon kompozit disk kullanan kavrama (uçağın tekerlek fren sistemindeki disk yapısının bir türevidir) motorun devrini konik dişli sayesinde lift fana aktarıp, motorun nozulu tam yatay itkiye geçince lift fan’ı devreden çıkarır.
Görsel-1: F-35B Uçağının Hava Emiş ve İtki Mekanizması
(4) Lift fan devrede iken atmosferden emilen hava fan ile sıkıştırılarak ve dikey olarak çıkışı sağlayan kapaktan atmosfere atılarak uçağa dikey itki sağlanır. Fan devreden çıkınca bu kapaklar da kapanır. Yani iniş ve kalkış harici bu kapaklar açık değildir. Stealth-Hayalet özelliğini etkilemez. Ayrıca F135 motoru iniş ve kalkışta sadece yanma için gerekli olan havaya ihtiyaç duymaz. Motorun kompresöründe sıkışmış hava, yatış düzeltme kumandasını vermek amaçlı olarak kanat altlarından aşağı atıp itki üretmek maksatlı olarak da kullanılacağı için motorun ilave havaya ihtiyacı bulunur. Bu nedenle iniş ve kalkışta uçağın üstündeki kapak açılarak ilave havanın motora emilmesine imkân verir. Normal uçuş şartlarında ise gövde sağında ve solundaki hava alıkları motora yanma için gerekli olan havayı temin eder. Tüm bu karmaşık hava giriş- çıkış, itki kumandası ve motorun belirli devir üzerinde tutulma gereksinimi özellikle kalkış ve iniş esnasında F-35B uçağı için kritik önem içermekte olup, kaza risk oranı yüksektir.
b. F-35 Uçak Kazaları ve Kaza-Kırım Oranları:
(1) Şubat 2022 ayı itibariyle şu ana kadar kaza-kırıma uğrayan; 4F-35A, 3F-35B, 1F-35C toplam 8F-35 uçağına ait kazaların güncel verileri Tablo-2’dedir. 17 Kasım 2021 tarihinde Akdeniz’e düşen İngiliz F-35B uçağının çıkartılan enkazı Görsel-2’de, 24 Ocak 2022 tarihinde Güney Çin Denizi’nde ABD F-35C uçağının inişte gemi güvertesine çarpıp denize düşüp, pilotun paraşütle atladığı ve uçağın denize batmadan hemen önce çekilen fotoğrafı ise Görsel-3’dedir.
Tablo-2: F-35 Uçak Kazalarının Güncel Verileri (Şubat 2022)
Görsel-2: 17 Kasım 2021, Akdeniz’e Düşen İngiliz F-35B Uçağının Çıkartılan Enkazı
Görsel-3: 24 Ocak 2022, Güney Çin Denizi’ne Düşen ABD F-35C Uçağı
(2) Ocak 2022 verilerine göre Tablo-3’de gösterildiği gibi F-35A, F-35B ve F-35C olarak yaklaşık 750 F-35 uçağı üretildiği ve toplamda 470.000 uçuş saatinin geçildiği açıklanmıştır. Bu veriler dikkate alındığında kaza-kırıma uğrayan 8 F-35 uçağının tüm tipler dikkate alınarak yapılan 100.000 saatteki kaza kırım oranı 1.7’dir.
Tablo-3: F-35 Uçakları Üretim Adetleri ve Toplam Uçuş Saatleri (Ocak 2022)
(3) Ayrıca, enterpole[1] edilen yani elde mevcut bilgiler ile yapılan yaklaşık hesaplamada F-35 uçaklarının tipleri ayrı ayrı dikkate alındığında 100.000 saatte kaza-kırım oranı; F-35A’larda 1.41, F-35B’lerde 3.26, F-35C’lerde 1.07, toplamda 1.7’dir. Mevcut durumda, F-35B ve F-35C uçaklarının kaza riskinin her türlü değerlendirmeler dikkate alındığında F-35A uçaklarına göre daha fazla olduğu görülmektedir. 03 Haziran 2019 tarihi itibariyle F-35 Üretim Adedi toplam 400 F-35 uçağıdır[2]. 01 Aralık 2021 tarihi itibariyle toplam 750 F-35 üretilmiştir. Aralık 2021 Fact Sheet-Bilgi Formu’nda F-35 modellerine göre uçuş saati ayrımı yayımlanmamıştır. Bu sebeple 03 Haziran 2019 tarihli uçuş saati rakamları, Aralık 2021 saatlerine enterpole edilerek kabul yapılmıştır[3] . Aralık 2021 Fact Sheet Resmi Değerine göre F-35 toplam uçuş saati 470000’dir[4]. F-35 Uçaklarının 100000 Saatte Kaza-Kırım Oranları Tablo-4’de olduğu gibidir.
Tablo-4: F-35 Uçaklarının 100000 Saatte Kaza-Kırım Oranları
Yarın devam edecek…
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: F-35 UÇAK VE MOTORLARININ BAKIM KRİTİKLİĞİ, SONUÇ VE ÖNERİLER
[1] Enterpole: Değişken ve fonksiyon değerleri arasında verilen bir değişken değerine denk gelen fonksiyon değerini oranlama veya özel denklemi ile hesap etme işlemi.
[2] https://www.airforcemag.com/f-35-passes-two-milestones-400th-jet-delivered-200000-flight-hours/
[3] Aralık 2021 Fact Sheet’de F-35 modellerine göre uçuş saati ayrımı yayımlanmamıştır. Bu sebeple 03 Haziran 2019 tarihli uçuş saati rakamları, Aralık 2021 saatlerine enterpole edilerek kabul yapılmıştır.
[4] Aralık 2021 Fact Sheet Resmi Değeri.
