
Sitemizi Google aramalarında tercih edilen kaynak olarak ekleyin.
Prof. Dr. Şahin Filiz yazdı…
‘TERÖRSÜZ TÜRKİYE’ MASKESİ ALTINDA YENİ BİR KALKIŞMA: ‘HEVBENDÎ’ KUMPASI
Diyarbakır’da geçtiğimiz günlerde sahneye konulan ve kamuoyuna “Kürdistan Ulusal İttifakı (Hevbendî)” adıyla servis edilen bildiri, sıradan bir siyasi açıklama ya da masum bir sivil toplum hareketi olarak geçiştirilemez. Aksine, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne karşı girişilmiş açık bir meydan okumadır.
KAPALI KAPILAR ARDINDAKİ ‘MECLİS’ TİYATROSU
Sürecin kronolojisine ve kullanılan dile dikkatle bakıldığında, karşımızda adım adım örülen bir paralel yapılanma olduğu görülmektedir. 14 Mart 2026’da Diyarbakır’da başlatılan ve 7 Kasım 2026’da basına kapalı olarak gerçekleştirilen sözde konferans, adeta bir kurucu meclis provası niteliğindedir. 170 kişinin katılımıyla toplanan bu yapının, sözde “ulusal marş” okuyarak ve “sözde şehitler” için saygı duruşunda bulunarak açılış yapması, niyetlerini hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya koymaktadır.
Kürdistan Yurtseverler Partisi (PWK) Genel Başkanı Mustafa Özçelik, Kürdistan Sosyalist Partisi (PSK) Genel Başkanı Bayram Bozyel ve Fuat Önen’in öncülüğünde; Kürdistan Ulusal İnisiyatifi, PÊLKURD, PDK-BAKUR ve VEJÎN gibi yapıların bir araya gelerek 51 kişilik bir “Meclis” ve “İç Hukuk” ilan etmeleri, Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenlik haklarını doğrudan hedef almaktadır.
BİYOLOJİK DEĞİL KÜLTÜREL BİRLİK: TÜRK MİLLETİ GERÇEĞİ
“İnisiyatif” ve “ittifak” kavramlarının arkasına gizlenerek girişilen bu etnik kalkışma; Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin üniter yapısına, anayasal düzenine ve tüm vatandaşlarımızın hukuk önündeki eşitliğine yapılmış doğrudan bir saldırıdır.
Oysa Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu felsefesindeki “Türk” ve “Türklük” kavramları, biyolojik antropolojinin ırkçı kalıplarına göre değil; kültürel antropolojinin ortak tarih, kader ve yurttaşlık bilincine göre tanımlanan “Türk milleti” kavramsallaştırmasının temel direğidir. Bu üst kimlik, Türkiye’deki hiçbir etnisiteye ne pozitif ne de negatif bir ayrıcalık ya da ayrımcılık tanır; bilakis doğası gereği birleştirici ve bütünleştiricidir.
Kökensel olarak farklı bir etnik gruptan gelmek nasıl ki eşit ve onurlu bir Türk vatandaşı olmaya engel değilse; aynı şekilde ayrı bir devlet kurma ya da paralel yapılar oluşturma iddiasının da ne yasal, ne ahlaksal ne de siyasal bir gerekçesi olabilir. “Hevbendî” adı altında yürütülen faaliyetler ise tam da bu birleştirici harcı dağıtmayı, milleti etnik parçalara ayırarak toplumsal kaynaşmayı dinamitlemeyi amaçlamaktadır.
Siyaset tarihinde toplumların kaderini belirleyen kırılma anları, çoğu zaman kulağa hoş gelen ve kimsenin ilk bakışta itiraz edemeyeceği kavramların gölgesinde şekillenir. Silahların susması, çatışmaların sona ermesi ve toplumsal huzurun sağlanması, aklıselim sahibi her insanın samimiyetle arzu edeceği insani hedeflerdir. Ne var ki felsefi ve tarihi tecrübe bize, bir siyasi girişimin yalnızca beyan edilen iyi niyetlerle değil, harekete geçirdiği yapısal sonuçlarla değerlendirilmesi gerektiğini öğretir. Bugün Türkiye’de iktidar ortaklarının öncülüğünde yürütülen ve barış söylemiyle sunulan süreci değerlendirirken; hamasi sloganları, geleneksel devletçi kalıpları veya dinsel referansları bir kenara bırakarak, meseleye tamamen rasyonel, insani ve demokratik bir gözle bakmak zorundayız. Çünkü kültürel haklar söylemiyle başlayan, ardından eğitim dilinin ve kamusal statünün ikiye bölünmesine uzanan, oradan da önce gevşek bir federasyona ve nihayetinde bağımsız bir siyasi yapıya evrilme ihtimali taşıyan bir güzergâh, yalnızca bir devletin siyasi bütünlüğünü değil, o coğrafyada yaşayan milyonlarca insanın ortak geleceğini, refahını ve bireysel özgürlüğünü doğrudan ilgilendirmektedir.
Meseleyi doğru bir zemine oturtmak için ilk olarak, antropolojik bir gerçeklik olan kültürel aidiyet ile modern bir siyasi kurgu olan devletleşme talebi arasındaki varlıkbilimsel farkı açıklığa kavuşturmak gerekir. İnsan, dünyaya geleceği aileyi, coğrafyayı ve içine doğacağı dili kendi iradesiyle seçmez. Etnik olarak Kürt bir anne ve babadan dünyaya geldiğini öne süren bir bireyin, dedesinden ve ninesinden devraldığı dili konuşması, yöresinin giyim kuşamını, örfünü, adetlerini, türkülerini ve gündelik yaşam alışkanlıklarını sürdürmesi son derece doğal bir insani durumdur. İnsanın kendi iradesi dışında edindiği bu kültürel özelliklerinden dolayı hiçbir dışlanmaya maruz kalmaması ve bunları özgürce yaşaması, en temel insan hakkıdır. Ancak tarihsel sosyolojinin önemli isimlerinden Anthony D. Smith’in de ayrıntılarıyla ortaya koyduğu üzere, ortak gelenek ve kültür etrafında şekillenen doğal topluluklar ile siyasi egemenlik talep eden ulusal yapılar birbirinden tamamen farklı iki düzlemdir. Bir insanın kültürel kimliğinin farkında olması ve bunu büyük toplumsal yapı içerisinde doğal akışında yaşaması başka bir şeydir; bu kültürel farklılığı siyasallaştırarak ortak devletin sınırları içerisinde ayrı bir egemenlik alanı, ayrı bir siyasi varlık ve nihayetinde ayrı bir devlet kurma aracına dönüştürmek bambaşka bir şeydir. İlkini insan onurunun ve doğal hukukun gereği olarak savunmak ne kadar meşru ise, ikincisinin ortak yaşam zeminini tahrip edeceğini görmek de o kadar rasyonel bir zorunluluktur.
Bu noktada karşımıza ikinci büyük kavramsal ayrım çıkmaktadır: Bir dili öğrenmek ve konuşmak hakkı ile o dili resmî eğitim dili haline getirmek arasındaki hayati fark. Türkiye’deki tartışmalarda çoğu zaman bilerek veya bilmeyerek birbirine karıştırılan anadilinin öğretilmesi ile anadilde eğitim kavramları, sosyolojik sonuçları itibarıyla birbirine taban tabana zıttır. İnsanların kendi anadillerini öğrenmeleri, bu dilde kültürel üretimde bulunmaları ve gündelik hayatlarında anlaşmaları bireysel özgürlük alanına girer. Buna karşılık eğitim dili, bir ülkedeki tüm yurttaşların ortak kamusal alanda buluşmasını, hukuk önünde eşitlenmesini ve aynı toplumsal yapının parçası olmasını sağlayan kurucu harçtır.
Filozof ve sosyal antropolog Ernest Gellner, modern toplumların doğasını incelediği klasik eseri Uluslar ve Ulusçuluk‘ta, modern öncesi tarım toplumları ile modern toplumlar arasındaki en temel farkın ortak eğitim ve dil bütünlüğü olduğunu gösterir. Tarım çağında köyler ve aşiretler kendi yerel dilleriyle kapalı bir hayat sürdürebiliyordu; çünkü ekonomik ve idari hareketlilik yok denecek kadar azdı. Oysa modern toplum; karmaşık işbölümü, hukuk devleti ve toplumsal hareketlilik üzerine kuruludur. Bu yapının ayakta kalabilmesi ve her yurttaşın devletin sunduğu imkânlardan eşit biçimde yararlanabilmesi, ülke genelinde geçerli ortak bir eğitim dilinin varlığına bağlıdır. Bir ülkede eğitim dilini ikiye böldüğünüz ve ikinci bir dili resmî eğitim dili olarak kurumsallaştırdığınız anda, aynı coğrafya üzerinde birbirinin dilini anlamayan, ortak bir kamusal tartışma yürütemeyen ve Benedict Anderson’ın kavramlaştırmasıyla birbirinden kopuk iki ayrı “hayali cemaat”, yani iki ayrı millet inşa etmiş olursunuz. İkinci bir eğitim dilinin ve ikinci bir ulusal varlığın resmen kabul edildiği bir düzende üniter yapının varlığını sürdürmesi sosyolojik olarak imkânsızdır; böylesi bir adım, bir ülkenin kendi elleriyle kendi köklerini kesmesinden ve kendi temeline dinamit yerleştirmesinden farksızdır.
Dünyadaki somut ülke tecrübeleri de bu sosyolojik yasayı açıkça doğrulamaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’ne baktığımızda, ülkede 41 milyonu anadili olmak üzere yaklaşık 60 milyon insanın İspanyolca konuştuğunu ve ABD’nin bugün Meksika’dan sonra dünyada en fazla İspanyolca konuşan nüfusa sahip ülke olduğunu görürüz. İnsanlar sokakta, evlerinde, ticarette veya medyada İspanyolcayı serbestçe kullanmaktadır; ancak İspanyolcanın ulusal ölçekte ikinci bir resmî eğitim ve devlet dili haline getirilmesi kabul edilmemekte, tüm göçmen ve etnik grupların ortak kamusal hayata katılımı İngilizce üzerinden sağlanmaktadır. Buna karşılık ikinci bir resmi dil ve eğitim dili modelini benimseyen Kanada’da, Fransızcanın Quebec eyaletinde tek resmî eğitim ve yönetim dili olarak kurumsallaşması Will Kymlicka gibi çokkültürlülük kuramcılarının beklediği gibi ayrılıkçılığı ortadan kaldırmamış; tam tersine ayrı bir ulusal bilinç ve bürokrasi yaratarak Kanada’yı 1980 ve 1995 yıllarında yapılan iki bağımsızlık referandumuyla bölünmenin eşiğine getirmiştir. Nitekim 1995 referandumunda Kanada’nın parçalanması yalnızca yüzde birin altındaki bir oy farkıyla önlenebilmiştir. Demokratik refah düzeyi en yüksek ülkelerden birinde dahi eğitim ve yönetim dilinin ayrışması devleti parçalanma noktasına getiriyorsa, jeopolitik kırılganlıkların merkezinde yer alan bir coğrafyada aynı yolun nereye çıkacağını öngörmek güç değildir.
Meseleyi üçüncü bir katmana taşıdığımızda, daha derin ve evrensel bir felsefi sorgulamayla karşı karşıya kalırız: Yeryüzündeki her farklı etnik ve kültürel topluluk, ayrı bir siyasi varlık olmayı veya bağımsız bir devlet kurmayı ilkesel ve ahlaki olarak hak eder mi? İkinci olarak, böyle bir şey pratikte ve yapısal olarak mümkün müdür? Üçüncü olarak, o toplulukları oluşturan insanlar gerçekten bunu ister mi ve bu durum onların insani yararına mıdır?
İlk sorudan, yani ilkesel ve ahlaki boyuttan başlayalım. Bugün Türkiye gibi ülkelere etnik özerklik ve çok parçalı yönetim modellerini demokratik birer reçete gibi sunan Avrupa ülkeleri ve Kuzey Amerika, kendi sınırları içerisindeki yüzlerce farklı etnik ve dilsel topluluk için aynı siyasi özerkliği, ayrı bayrağı, ayrı para birimini, ayrı eğitim dilini ve nihayetinde devlet kurma hakkını kabul etmekte midir? Batılı devletler bir yandan kendi içlerindeki alt kültürleri ortak bir üst kimlik potasında eritmek için en sıkı uyum politikalarını uygularken, hatta küreselleşme adı altında kendi üst kültürlerini ve dillerini dünyanın geri kalan tüm toplumlarına egemen bir yaşam biçimi olarak benimsetmeye çalışırken, diğer yandan başka ülkelerdeki ulus-altı kültürleri siyasi birer kimlik olarak canlandırmaya çalışmaktadır. Kendin için yıkıcı bulduğun ve asla kabul etmediğin bir siyasi parçalanmayı bir başkası için insan hakkı adı altında talep ediyorsan, ortada ahlaki bir ilke değil, açık bir siyasi ve kültürel çifte standart vardır. Küresel güç merkezlerinin kendi içlerinde bütünleşmeyi tahkim ederken çevre ülkelerde mikro-milliyetçilikleri teşvik etmesi, o yerel toplulukların refahına değil, yalnızca böl-yönet mantığıyla hareket eden emperyalist güç dengelerine hizmet eder.
İkinci soru, meselenin yapısal ve pratik imkânsızlığını gözler önüne serer. Dilbilim ve antropoloji verilerine göre bugün dünyada yaklaşık 200 egemen devlet bulunmasına karşın, konuşulan yerel dil ve farklı kültür grubu sayısı yedi binin üzerindedir. Dünya üzerindeki 200 devletten 160’ı ulusal düzeyde resmen tek dillidir; oysa yalnızca Papua Yeni Gine’de 840, Endonezya’da 712, Nijerya’da 522, Hindistan’da 454, ABD’de 326, Avustralya’da 314 ve Çin’de 308 farklı dil konuşulmaktadır. Şimdi rasyonel olarak soralım: Çevresinden yalıtılmış 500 kişilik bir dil ve kültür grubuna ayrı bir devlet, 5.000 kişilik bir topluluğa ayrı bir siyasi yapı, 1 milyon kişilik bir gruba ayrı bir egemenlik alanı kurmaya kalkarsak yeryüzünde nasıl bir tablo ortaya çıkar? Ernest Gellner’in matematiksel bir kesinlikle vurguladığı ve tarihçi Eric Hobsbawm’ın 1780’den Günümüze Milletler ve Milliyetçilik adlı eserinde işaret ettiği üzere, her dilsel ve etnik birime ayrı bir siyasi çatı kurma iddiası, insanlığı sonu gelmez bir parçalanmaya ve ufalanmaya sürükler. Toplumlar bu şekilde en küçük etnik hücrelerine kadar ayrıştırıldığında, ortada ne hukuk düzeni, ne ekonomik ölçek, ne de toplum diye bir şey kalır. Nitekim yakın coğrafyamızda Lübnan ve Irak örneklerinde görüldüğü üzere, siyasetin ve kamusal temsiliyetin etnik veya mezhepsel kotalar üzerine inşa edilmesi, toplumları birleştirmek yerine “Lübnanlaşma” adı verilen kalıcı bir kurumsal felce ve çatışma sarmalına mahkûm etmiştir.
Üçüncü soru ise doğrudan insanın somut yaşam pratiğine ve dünyanın gidişatına ilişkindir: İnsanlar gerçekten bölünmeyi ve dar coğrafi sınırlar içine kapanmayı ister mi? Bugün dünyaya baktığımızda insanlığın genel yöneliminin içe kapanmak değil, küreselleşme ve ulus-üstü yapılar aracılığıyla birbirine yaklaşmak olduğunu görüyoruz. İletişim ve ulaşım olanaklarının gelişmesiyle yerel ve dar dillerin yerini daha geniş kitlelerin anlaşabildiği ortak diller almakta, insanlar daha büyük ekonomik ve kültürel havzalarda hareket etmek istemektedir. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri 50 eyaletten oluşur; hiçbir rasyonel Amerikalı bu eyaletlerin birbirinden kopuk, ayrı diller konuşan bağımsız devletçiklere bölünmesini istemez. Çünkü bir eyalette iş bulamayan veya aradığı yaşam ölçütlerine ulaşamayan bir insan, aynı dili ve aynı hukuki güvenceyi kullanarak bir başka eyalete gidip hayatını kurabilmektedir. Daha da ötesinde, ortak dil ve kültürel süreklilik sayesinde ABD’de aradığını bulamayan bir birey Kanada’ya, oradan İngiltere’ye, İrlanda’ya, Avustralya’ya veya Avrupa’ya uzanan geniş bir coğrafi ve ekonomik ağ içinde hareket edebilmektedir. Üstelik bu geniş ağın sunduğu pasaport ve dil imkânlarından, o ülkelerin içindeki farklı etnik kökenden gelen insanlar da sonuna kadar yararlanmaktadır.
Aynı sosyolojik gerçeklik Türkiye için de fazlasıyla geçerlidir. Diyarbakır’da, Hakkari’de veya Beytüşşebap’ta dünyaya gelen bir vatandaşımız, neden yalnızca doğduğu kasabanın veya bölgenin dar sınırlarına mahkûm olsun? Bugün o vatandaşımız ortak Türkçe, ortak anayasal güvence ve eşit Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı sayesinde kalkıp Muğla’ya yerleşebilmekte, İstanbul’da iş kurabilmekte, İzmir’de, Antalya’da veya Ankara’da bürokraside, akademide ve siyasette en üst konumlara gelebilmektedir. Dünyanın bütünleşmeye doğru gittiği bir çağda, insanları yerel diller ve etnik sınırlarla dar bölgelere hapsetmeye çalışmak, hem çağın akışına aykırıdır hem de bizzat o insanların hareket alanını, ekonomik refahını ve çocuklarının geleceğini daraltmaktır.
Meselenin en derin ve en insani boyutuna geldiğimizde ise, karşımıza bireyin kendi kimliğini seçme ve tanımlama özgürlüğü çıkar. Fransız sosyolog Dominique Schnapper’in modern demokrasi kuramında vurguladığı gibi, demokratik ulus ve yurttaşlık fikrinin en büyük tarihsel başarısı, bireyi içine doğduğu biyolojik, etnik veya kabilevi aidiyetlerin tahakkümünden kurtararak, hiçbir tikel etikete indirgenemeyen eşit ve özgür bir hukuk öznesi haline getirmesidir. Nobel ödüllü düşünür Amartya Sen de Kimlik ve Şiddet: Kader Yanılsaması adlı eserinde, çok katmanlı bir varlık olan insanın siyaset tarafından yalnızca tek bir etnik veya dinsel kimlik kutusuna hapsedilmesini “insanların minyatürleştirilmesi” olarak nitelendirir. Sen’e göre insanları etnik kökenlerine göre tasnif edip her birini yalnızca o kökenin temsilcisi gibi görmek, bireysel özgürlüğü yok eden ve toplumsal çatışmayı körükleyen en tehlikeli yanılsamadır.
Bugün Türkiye’de etnik kökeni Kürt olmakla birlikte, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığıyla bu büyük toplumsal yapıya gönüllü olarak katılmış, işini gücünü kurmuş, toplumda saygın bir yer edinmiş, bu büyük ailenin eşit bir parçası olmaktan mutluluk duyan ve kendisini doğal biçimde Türk milletinin bir ferdi olarak gören milyonlarca insan yaşamaktadır. Elbette etnik kimliğini her fırsatta ön plana çıkaran ve siyasetini bunun üzerine kuran bir kesim de vardır; ancak büyük yapıya gönüllü olarak katılmış, ortak kimliği benimsemiş ve halinden memnun olan çok daha geniş bir kitle mevcuttur. Şimdi kendi rızasıyla bu ortak kimliğin parçası olmuş, kendisini ayrı görmeyen bir insana devlet eliyle dönüp “Sen Kürtsün, ben sana ayrı bir grup kimliği ve statüsü veriyorum” demenin ne anlamı vardır? Belki o insan etnik bir alt kimlikle anılmak istememekte, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı ve Türk olmaktan memnuniyet duymaktadır. Halinden memnun olan, ortak yapıyla bütünleşmiş insanlara sürekli etnik farklılıklarını hatırlatmak, onları köklerine göre fişlercesine ayrı bir kümeye yerleştirmek hak bağışlamak değil, bizzat o insanlara karşı yapılmış en büyük ayrımcılıktır. Nitekim çokkültürlü grup hakları kuramının öncüsü sayılan Will Kymlicka dahi, hakların bireyler yerine etnik grup aidiyeti temelinde dağıtıldığı bir toplumda ortak yurttaşlık bağının nasıl ayakta kalacağı sorusunun çözümsüzlüğüne dikkat çekmek zorunda kalmıştır.
Sonuç olarak; insan hakları, demokrasi ve hümanizm adına savunulması gereken şey, insanları etnik kökenlerine göre bölmelere ayırmak, eğitim dilini parçalayarak ortak kamusal alanı yıkmak ve bireyleri doğdukları coğrafyaların dar kimliklerine mahkûm etmek değildir. Gerçek demokratik ve insani duruş; her vatandaşın kendi kültürel doğallığını özel ve sosyal hayatında özgürce yaşarken, ortak dil, ortak eğitim ve eşit yurttaşlık şemsiyesi altında Beytüşşebap’tan Muğla’ya, Edirne’den Kars’a kadar bütün bir ülkenin ve küreselleşen dünyanın eşit, özgür ve başı dik bir öznesi olarak yaşayabilmesini güvence altına almaktır. Ortak vatandaşlık zeminini etnik parçalara ayırmaya yönelik her siyasi mühendislik, hangi iyi niyetli söylemle sunulursa sunulsun hem modern dünyanın bütünleşmeci akışına hem de insanın özgürleşme arayışına aykırıdır.
KUMPASIN AMACI: TERÖRÜ SİYASİ KILIFLA MEŞRULAŞTIRMAK
Sözüm ona “Hewbendi” girişiminin zamanlaması da en az içeriği kadar manidardır. Kamuoyunda yürütülen “Terörsüz Türkiye” tartışmalarının ve yaratılan yumuşama ikliminin dibine kadar istismar edildiği ortadadır. Yıllardır silahla, kanla ve terörle elde edilemeyen bölünme hedefleri, bugün “ulusal ittifak”, “iç hukuk” ve “meclis” gibi kavramlarla meşrulaştırılmaya çalışılmaktadır.
Özetle; Diyarbakır’da sahnelenen bu senaryo, bir paralel devlet kurma girişimidir ve PKK terör örgütünün ayrılıkçı ajandasını siyasi bir kılıf altında yeniden hortlatma çabasından başka bir şey değildir. Türk devleti ve milleti, hangi isim ve kılıf altında sunulursa sunulsun, vatanın bütünlüğüne ve anayasal vatandaşlık hukukuna kasteden bu tür girişimlere karşı uyanık olmak ve anayasal düzeni tavizsiz savunmak zorundadır.
Devlet kurmak, terör örgütü kurmaya benzemez.