Kutsal istisna, seküler gentile ve ganimet fıkhı: Hayreddin Karaman’ın maslahat teolojisi

Şahin Filiz yazdı…

Doksan yaşını devirmiş bir fıkıh profesörünün, memleketin en yakıcı ekonomik ve ahlakî krizleri karşısında kaleme aldığı yazıları okuyan birinin zihninde beliren ilk soru, bu durumun yaşlılığa bağlı bilişsel bir yıkım olup olmadığıdır. Ne var ki Hayreddin Karaman örneğinde meselenin faturasını doksan iki yıllık bir ömrün biyolojik yorgunluğuna veya zihinsel melekelerin zayıflamasına kesmek, sahibini tarihsel ve entelektüel sorumluluktan kurtaran fazlasıyla cömert bir mazeret olur. Ortadaki tablo klinik bir bunama değil, on yıllar boyunca iktidar, kimlik ve dogmanın birbirine kenetlenmesiyle oluşmuş bilinçli bir ahlakî tercih ve kemikleşmiş bir ideolojik kitledir. İnsan ömrünün son demlerinde dünyevî hırslardan sıyrılıp saf hakikate döneceği yönündeki yaygın kanaat, aslında romantik bir yanılsamadan ibarettir; zira bütün varoluşunu ve toplumsal saygınlığını siyasal İslamcı bir iktidar projesine yatırmış bir zihin için, o projenin devasa bir servet transferine ve kurumsal çürümeye dönüştüğünü kabul etmek, kendi doksan yıllık ömrünün iflasını ilan etmek anlamına gelir. Karaman’ın 8 Kasım 2026 tarihli Fon Komplosu başlıklı yazısında patlak veren ağır bir finans vurgununu bile iktidarı devirmeye yönelik bir kumpas olarak nitelemesi, geçmişte kaleme aldığı Yolsuzluk Başka Hırsızlık Başkadır yazısındaki savunma mekanizmasının kesintisiz devamıdır. Benlik, uğruna ömür tükettiği davanın çürümesiyle yüzleşmek yerine gerçeği eğip bükmeyi seçmekte; yağmayı ve hukuksuzluğu göremediğinden değil, gördüğü her skandalı iktidarın bekası için katlanılması gereken tali bir hasar olarak kodladığından dolayı bu satırları yazmaktadır.

Bireysel psikolojideki bu narsistik iktidar özdeşleşmesi, toplumsal düzlemde kendine özgü sarkastik ama bir o kadar da gerçekçi bir terminoloji ve tipoloji üretir. Karşımızdaki figür, teolojik kavramları kamu vicdanını uyuşturmak için kullanan bir fıkhî narkoz uzmanı ve kitabî hükümleri günün politik ihtiyaçlarına göre esnetip daraltan bir ruhsat teknisyeni olarak işlev görür. Bu tipolojinin temel mesleği mübahlaştırma mühendisliğidir: Kendi siyasî mahallesinde patlak veren vurgunları “suçun şahsîliği” ve “komplo” kalkanıyla görünmez kılarken, dışarıda kalanlara karşı en katı dışlama dilini kuşanır. Böylece demokratik ve laik hukuk düzenini ortak bir yaşam sözleşmesi olarak değil, gücü yetinceye kadar katlanılan ve imkân bulundukça içeriden kemirilen geçici bir av sahası olarak gören ganimet fıkıhçılığı doğar. Bu zihniyetin taşıyıcısı, bir yandan zühd ve dava edebiyatı yaparken diğer yandan sermaye gruplarının ve finans kurumlarının yönetim şemalarında meşruiyet mührü dağıtan bir kurumsal fetva komiseri kimliğiyle hareket eder.

Peki bir ruhsat teknisyeni, en temel evrensel ahlak ilkelerini, eşitliği ve kamu dürüstlüğünü askıya alırken vicdanî bir sarsıntı yaşamamayı nasıl başarır? Bunun cevabı, insanlığı “hakikatin tekelini elinde tutan seçilmişler” ve “ahlakî yükümlülük sınırının dışında kalan ötekiler” şeklinde ikiye bölen kadim kabileci teolojide yatar. Batı dillerine Latince gens kökünden gentile, İbraniceye ise goyim olarak yerleşen bu ayrım, tarih boyunca seçilmiş cemaatin dışındakilere karşı ahlakî sorumluluğu askıya almanın en kullanışlı aparatı olmuştur. Bu zihniyetin tarihsel soykütüğü, Antik Mısır’dan çıkış anlatısında İsrailoğullarının yerli Mısırlıların ve Kıptilerin altın ve gümüşlerini ödünç adı altında çalıp götürmeyi kutsal bir hak saymasıyla başlar. Aynı dışlayıcı mantık, Greko-Romen dünyadaki pagan Romalılara karşı geliştirilen ve Babil Talmudu’nun Baba Kamma bölümlerinde tartışılan içe kapalı cemaat hukukunda sürer; burada bir gentile ile cemaat mensubu arasındaki mülkiyet, tazminat ve kayıp eşyanın iadesi yükümlülükleri birbirinden koparılarak yabancıya karşı dürüstlük ve hukukî eşitlik borcu daraltılır. Üçüncü halkada ise İslam öncesi Hicaz ve Medine’deki kitap ehli kabileler, yazılı bir kutsal kitaba sahip olmayan yerli Arapları ümmî yani kitapsız ve şeriatsız sayarak ticarî ve ahlakî kuralları onlar karşısında geçersiz ilan eder.

Tarihin en keskin ironilerinden biri tam da bu noktada, İslamî geleneğin kendi metinsel ve tarihsel serüveninde ortaya çıkar. Kur’ân, Âl-i İmrân Suresi 75. ayette Medine’deki Ehl-i Kitap çevrelerini, kutsal metinleri tahrif etmekle ve kendilerine emanet edilen tek bir dinarı bile gasp edip “Ümmîlere karşı yaptıklarımızdan dolayı üzerimizde hiçbir vebal ve sorumluluk yoktur” demekle suçlar. Ne var ki İslamî polemik dilinin Yahudi din bilginlerini mahkûm etmek için kullandığı bu seçilmişlik ve anti-gentile eleştirisi, İslam hukuk ve kelam geleneğinin kendi tarihsel pratiğinde evrensel bir eşitliğe dönüşmemiş; aksine dinsel hiyerarşi yalnızca el değiştirerek mümin ile gayrimüslim, hak fırka ile sapkın, Dârü’l-İslâm ile Dârü’l-Harb ayrımı üzerinden yeniden üretilmiştir. Bugün Hayreddin Karaman, İslamî literatürün asırlarca Yahudilik üzerinden yerdiği o “kendinden olmayana karşı ahlaklı olma zorunluluğundan azade olma” ayrıcalığını, Türkiye’deki seküler, Cumhuriyetçi ve Atatürkçü yurttaşlara karşı birebir uygulamaktadır.

Karaman’ın metinlerine yakından bakıldığında, Türkiye’deki seküler kesimin modern bir gentile ve ümmî statüsüne nasıl yerleştirildiği bütün çıplaklığıyla görülür. 26 Temmuz 2019 tarihli Hasbihal yazısında, adaleti eşitlikle karıştıranları eleştirirken sarf ettiği şu sözler, söz konusu teolojik ayrımcılığın açık beyanıdır:

“Eşit karşılığı hak etmeyenlere eşit vermek zulümdür, haksızlıktır. Adaletin gerçekleşebilmesi için kime neyin ne zaman nasıl verileceğinin din, hukuk, ahlak ve siyasette kuralları vardır. Bu kurallara riayet edildiği sürece eşitlik yok diye adaletsizlikten söz edilemez. Bu cümlede geçen ‘siyaset kurallarından’ maksadım, yüce bir davanın siyasetidir…”

Bu satırlar,1 Şubat 2026 tarihli İslâmî Siyaset ve Devlet yazısındaki stratejiyle birleştiğinde tablo tamamlanır: Karaman bu yazısında İslam ile laikliğin bağdaşabileceğini söyleyenleri açıkça “sapkın” ilan etmekte, laik Cumhuriyet rejimini ise tam İslamî hâkimiyet kurulana dek içerisinden özel okullar, devlet kadroları ve finansal imtiyazlar devşirilecek arızi bir düzen olarak tanımlamaktadır. Fon Komplosu yazısında Mustafa Özel’den yaptığı alıntıyla “Avrupalılık, çağdaşlık, lâiklik” kavramlarını “saptırıcı işaret levhaları” olarak kodlaması da aynı zihniyetin ürünüdür. “Yüce dava” cemaatinin dışında kalan seküler ve Atatürkçü yurttaş, tıpkı antik çağın gentileı veya Hicaz’ın ümmîsi gibi eşit haklara layık görülmeyen bir “kitapsız” hükmündedir. Dolayısıyla kamu kaynaklarının paylaşımında, vergi yükünde, mülakat kapılarında veya ihale masalarında seküler yurttaşın hakkının gasp edilmesi, “ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” diyen kadim ruhsatın modern bir uyarlamasıyla meşrulaştırılır.

Üstelik bu tavır, İslam siyaset düşüncesinin tarihinde arızî bir sapma değil, bilakis Sünnî kamu hukukunun kurucu metinlerinden süzülüp gelen yapısal bir mirastır. XI. yüzyılda Selçuklu veziri Nizâmülmülk’e sunulan Cüveynî imzalı el-Ğıyâsî ve onun öğrencisi Gazzâlî tarafından el-Mustasfâ adlı eserde kurumsallaştırılan maslahat doktrini, ahlakı ve hukuku iktidarın bekasına tabi kılmanın teorik zeminini yüzyıllar önce döşemiştir. Cüveynî’nin siyaset kuramında ve Gazzâlî’nin sultanlık fıkhında, “fitne ve kargaşanın önlenmesi” en üstün maslahat mertebesine çıkarılmış; kaba kuvvetle ve kılıç zoruyla iktidarı ele geçiren hükümdara, adalet ve ehliyet şartlarını taşımasa dahi itaat edilmesi dini bir zorunluluk sayılmıştır. “Altmış yıllık zalim sultan idaresini bir saatlik kargaşaya tercih eden” bu gelenek, hak arayışını ve muhalefeti “fitne” kavramıyla bastırırken, fıkhı da sultanın şevketini koruyan bir saray teknolojisine dönüştürmüştür.

Klasik ulemanın bu konformist mirasını modern çağın kavramlarıyla okuduğumuzda, Edward Said’in Entelektüel adlı eserinde geliştirdiği eleştiri tüm ağırlığıyla karşımıza çıkar. Said, 1993 Reith Konferansları’nda hakiki entelektüeli her türlü kurumsal iktidar karşısında sürgün, marjinal ve kuşkucu kalarak güce hakikati söyleyen kişi olarak tanımlarken, bunun tam karşısına iktidar aygıtının “cömert hizmetkârı” olan profesyonelleri ve “politika uzmanlarını” yerleştirir:

“Entelektüelin gerçekleştirdiği temsil edimlerinin, topluma bir dava ya da fikri ifade etmesinin asıl amacı egosunu güçlendirmek ya da statüsünün keyfini çıkartmak değildir. İktidarın bürokrasilerinde hizmet vermek, cömert hizmetkârlar olarak çalışmak da değildir bu temsil edimlerinin amacı. Entelektüel temsil edimleri, kuşkucu, kendini dur durak bilmeksizin akılcı sorgulamaya ve ahlâki yargıya adayan bir tür bilince yaslanan faaliyetlerdir…”

Said’in işaret ettiği üzere, bilgisini iktidarın bekasına ve statükoyu koruma işlevine vakfeden uzman, evrensel ahlakî yargıyı askıya alarak egemen dil alışkanlıklarının bekçiliğine soyunur. Cüveynî ve Gazzâlî Nizâmiye medreselerinin ve Selçuklu sarayının kurumsal şemsiyesi altında devlet aklını nasıl kutsadıysa, Karaman da bugün fıkıh usulünü iktidarın meşruiyet krizlerini yatıştıran bürokratik bir uzmanlık alanına indirgemekte; Fon Komplosu yazısında “vicdan ve ahlak sahibi olanlar skandaldan çıkar devşirmezler” diyerek muhalefeti susturmaya çalışırken Said’in tarif ettiği entelektüel teslimiyetin teolojik versiyonunu icra etmektedir.

Ancak bu “üstün maslahat” perdesini araladığımızda, arkasında yalnızca Cüveynî ve Gazzâlî’den devralınan arkaik bir devlet teolojisi değil, son derece somut, dünyevî ve hesapçı bir ekonomik-politik çıkar ağı görürüz. Fıkıh usulündeki “zaruretler yasakları mübah kılar” kaidesinin bu denli pervasızca işletilmesi, Türkiye’de son çeyrek asırda gerçekleşen devasa mülkiyet ve sermaye transferinin ideolojik üstyapısıdır. Hayreddin Karaman, yıllar boyunca Türkiye Finans Katılım Bankası Danışma Komitesi, Vakıf Katılım Danışma Komitesi ve MÜSİAD Yüksek İstişare Kurulu gibi milyarlarca dolarlık sermaye ve finans kuruluşlarının tam merkezinde yer almış; verdiği fetvalar karmaşık finansal enstrümanların, kira sertifikalarının ve kredi mekanizmalarının muhafazakâr kitlelere “helal” mührüyle pazarlanmasını sağlayan ticarî bir lisans işlevi görmüştür. Kamu ihaleleriyle büyüyen şirketlerden vakıflara aktarılan bağışlara kesilen cevazlardan üniversite rektörlüklerini kapsayan ailevî ve kurumsal kadrolaşma ağlarına kadar uzanan bu ekosistemde “maslahat”, doğrudan doğruya imtiyazlı bir sınıfın maddî çıkarlarını koruyan zırhtır. Nitekim Karaman’ın Fon Komplosu yazısının ikinci yarısını tamamen “çok ortaklı şirket” modelini ve muhafazakâr sermaye birikimini savunmaya ayırması, ortadaki fon vurgununun bizzat başında oturduğu İslamî finans ve sermaye ağlarına duyulan güveni sarsmasından duyduğu sınıfsal telaşın dışavurumudur.

Sonuç itibarıyla doksan iki yaşındaki bir fıkıhçının kaleminden dökülen bu satırlar, ne bir yaşlılık hezeyanıdır ne de saf bir dinî geleneğin yanlış anlaşılmasıdır. Karşımızda, seküler yurttaşı hakları ve mülkü üzerinde tasarruf edilebilecek modern bir gentile ve ümmî olarak kodlayan, Cüveynî ve Gazzâlî’nin otoriter sultanlık fıkhını modern parti devletinin hizmetine sunan ve “üstün maslahat” doktrinini devasa bir finans-sermaye ekosisteminin kalkanı haline getiren soğukkanlı bir ideolojik aygıt durmaktadır. Evrensel ahlakı kendi mahallesinin imtiyazları uğruna askıya alan bu zihniyet, kutsallaştırdığı iktidar ve sermaye çarkının dişlileri arasında ahlak kavramının kendisini un-ufak edip hükümsüzleştirmiştir.