İl bazında kamu harcamaları adil mi?

Kamu kaynaklarının dağıtımında sorunlar olduğu ve bu sorunların zaman içinde büyüdüğü bir gerçek. Bu gerçek, kendini bozulan gelir dağılımı, artan işssizlik ve borç oranları olarak da göstermekte.

Devletin asli görevi toplumda dışsallıkları, yayılma etkisi ve stratejik önemi büyük olan savunma, eğitim, sağlık ve enerji gibi sektörlerde hizmet vermek, bunun yanında daözel sektör faaliyetlerini denetleme, düzenleme ve yaptırım mekanizmalarını tasarlamak ve uygulamaktır. Yerel yönetimlerse bu yapısal ve hukuksal bütünlükle çelişmeyen yerel kamu hizmetlerini sunmakla yükümlüdür. Yerel yönetimlerin merkezi yönetim kadar kaynak ve kapasiteye erişimi olmadığı, ve yereller arasında yapısal ve refah farkları olduğu için, bu hizmetleri yerine getirmek için merkezin transferlerine ihtiyaç duyulur.

Türkiye’de 2000’li yıllarda merkezden yerel yönetimlere transferler konusunda iki temel kanun (2008 ve 2012 yıllarında) yapıldı. Her ikisinde de önceki döneme göre esas fark, transferlerde sadece nüfüs esası yerine, kısmen sosyoekonomik ve yapısal faktörlerin de gözetilmesi kuralının gelmesi.

Türkiye’de bilimsel araştırma yapmanın zorlukları ne yazık ki bu konuda yaptığım bir çalışmada  da, raporlanan verilere ilişkin ortaya çıktı: mesela Maliye Bakanlığı veri dağıtım sisteminde “Merkezi Yönetim Bütçesine Dahil İdarelerden Alınan Bağış ve Yardımlar” kaleminin çoğunluğu “Diğer İşler” “Diğerlerinden…” şeklinde listelenmiş! Bu kalemlerin parti üyeliği karşılığı verilen sosyal yardımlar ve şeçilmiş davetli şirketlere verilen ihaleler için olup olmadığını tabii ki bilemeyiz…

Lisans üstü bir öğrencimle (Begüm Ö.Oluk) yaptığım sayısal bir analizde, geniş bir yapısal ve gelişmişlik düzeyi gösterge setini kullanarak, 81 il bazında kamu harcamaları gereği ile gerçekleşen kamu harcamalarını karşılaştırdık. İlkine ideal harcama düzeyi dersek, gerçekleşen harcamanın idealden sapması, kalkınmada öncelikli yöre, büyük şehir belediyeleri ve farklı bölgelerin olası etkilerini de çıkararak, siyasi etkilere bağlıdır sonucuna vardık. Bu sonuca, bilimsel yöntemler kullanarak yaptığımız analizlerde, yerel ve genel seçimlerde partilerin oy oranlarının harcamalar üzerinde istatistiksel olarak belirgin etkileri olduğunu gördük.

Aşağıdaki grafikte ‘0’ çizgisinin üstündeki şehirler sosyoekonomik ve yapısal etkilerle açıklanamayacak kadar ortalamadan fazla devlet harcaması alırken, aşağısındakiler ise hakettikleri miktarın altında almakta. İlgilerinize ve yorumlarınıza sunarız.