‘Hayırlısı olsun’: İlahi bir paradoksa çekilmiş dünyevi rest

Prof. Dr. Şahin Filiz yazdı…

Dil, düşüncenin sadece evi değil, aynı zamanda hem mimarı hem de bekçisidir. Onu biçimlendirir, taşır, sınırlar ve en nihayetinde nesiller boyu yeniden üreterek kolektif bir zihniyet, bir kader inşa eder. Bir toplumun en köklü korkuları, en konforlu yalanları, en büyük entelektüel tembellikleri ve en sinsi ikiyüzlülükleri, çoğu zaman dilin en masum görünen, en gündelik ifadelerinin dokusuna sinmiştir. Bu ifadeler, bir toplumun zihinsel DNA’sını ortaya seren, otopsi masasına yatıran en güvenilir verilerdir.

Bu bağlamda Türkçenin kültürel bilinçaltına bir ur gibi işlemiş “Hayırlısı olsun” ifadesi, masum bir temenninin çok ötesinde, derin bir toplumsal patolojinin ve teolojik bir açmazın dilsel bir semptomudur. Görünüşte bir dua; derinde, sorumluluğun topyekûn reddi. Görünüşte bir tevazu; özünde, iradenin ve aklın gönüllü idamıdır. Bu söz, bir iyi niyet değil, bir düşünsel iflas beyanı, bir irade iptali fermanıdır.

DÜĞÜMÜ ÇÖZEN DEĞİL, SOHBETİ İNFAZ EDEN KILIÇ

Bu ifadenin en sinsi ve yıkıcı işlevi, bir tartışmanın en kritik anında ya da bir kararın arifesinde, tam da aklın bir sonuca varmak üzere olduğu o kırılgan anda ortaya çıkmasıdır. Hayal edelim: Bir aile, çocuklarının geleceği hakkında önemli bir karar almak üzeredir. Eğitim mi, sanat mı? Yurt dışı mı, yurt içi mi? Saatlerce artıları ve eksileriyle tüm olasılıklar masaya yatırılır, mantık silsileleri kurulur, veriler karşılaştırılır. Tam da bir yol haritası çizilecekken, aile büyüklerinden biri o meşhur cümleyi kurar: “Neyse, çok da zorlamayalım, hakkında hayırlısı ne ise o olsun.”

Bu sözle birlikte o ana dek örülen bütün argüman ağı, sarf edilen tüm entelektüel çaba buharlaşır; çünkü bu ifade iki çatallı bir düşünceyi temsil eder:

1) “Bizim aklımız, neyin ‘hayırlı’ olduğunu bilmeye yetmez.” Dahası hayır bildiğimizde şer, şer bildiğimizde hayır vardır. Bu, o ana kadar konuşulan her şeyin bilgi yönünden “boş” olduğunu ilan eden, acımasız bir epistemolojik çöküştür. Bir iş toplantısında, fizibilite raporları ve pazar analizleri üzerine saatler süren bir tartışmanın sonunda bir yöneticinin söylediği “Hayırlısıyla bu işe girelim bakalım,” demesi de aynı anlama gelir: Analizi ve veriyi değil, soyut bir “hayırlı olma” ihtimalini esas alıyoruz.

2) Cümlenin sonundaki edilgen “-olsun” kipiyle de nihai iyi, yani “hayır”, faillerin iradesinin ve eyleminin tamamen dışına, kontrol edilemez, ontolojik bir sürgüne yollanır. Akıl devreden çıkmış, konuşma infaz edilmiş, sorumluluk ilahi bir adrese postalanmıştır.

TEOLOJİK BİR KAZIĞA VERİLMİŞ KURNAZ CEVAP

Peki, bir toplum neden aklını ve iradesini bu kadar kolayca ve gönüllü bir şekilde askıya alır? Cevap, teolojinin kalbindeki o meşhur, kasıtlı olarak belirsiz bırakılmış ve çözümsüz gerilimde yatar: Kader ve özgür irade. Bir yanda, her şeyi ezelde bilen, yazan ve mutlak surette takdir eden bir Tanrı (Kader); diğer yanda, tüm eylemlerinden sorumlu tutulan, sınanan ve özgür olduğu varsayılan bir insan (İrade).

Bu ikisinin sınırı, iki düşman ülkenin sürekli çatışması için kasten mayınlı ve tanımsız bırakılmış bir sınır şeridi gibidir. Maksat bellidir: Hem Tanrı’nın mutlak egemenliğini ve bilgisini tartışılmaz kılmak hem de insanı özgür iradesiyle eylemlerinden sorumlu kılmak. Bu, mantıken çözülmesi imkânsız, birbiriyle çelişen iki önermeyi aynı anda doğru kabul etmeyi gerektiren bir paradokstur.

İşte “Hayırlısı olsun” tam da bu noktada devreye girer. Bu söz, Tanrı’nın insana attığı bu teolojik kazığa, insanın verdiği yorgun, kurnaz ama bir o kadar da ucuz ve aciz bir cevaptır. Adeta şöyle der: “Madem oyunun kuralları en baştan muğlak, madem hem her şey senin takdirin hem de sorumlu olan benim, o halde ben bu oyundan çekiliyorum. Ben bu paradoksu çözemem, sorumluluğunu da alamam. Hayırlısı ne ise, onu sen yap.” Bu, bir dua değil; ilahi bir absürtlük karşısında çekilmiş pasif-agresif bir rest, zımni bir teslimiyet anlaşmasıdır.

TOPLUMSAL FELCİN ANATOMİSİ: SİYASETTEN SOKAĞA BİR UYUŞTURUCU

Bu kaçış mekanizması, ikiyüzlülükle korkaklığın aynı zihinsel zaafın iki farklı yüzü olduğunu kemâl-ı vuzuhla gösterir. “Hayırlısı olsun” diyen kişi, çoğu zaman muhatabının fikrine katılmadığını veya teklifini beğenmediğini söyleme cesaretini gösteremeyen bir kor-kak-tır. Net bir “hayır” diyerek üstleneceği gerilimin sorumluluğundan kaçar ve itirazını dini bir teslimiyet maskesinin ardına gizler. Bu, dindarlık kılığına bürünmüş riyakârlığın, korkaklığın ve entelektüel tembelliğin ta kendisidir.

Bu ve benzeri ifadeler (“İnşallah”, “Nasip”, “Takdir-i ilahi”), birey ve toplum için birer psikolojik afyondur. Anlık bir rahatlama ve sahte bir huzur sunarlar, ancak bedeli uyuşukluk, atalet ve düşünce ve irade felcidir. Bu felcin tezahürlerini hayatın her alanında görmek mümkündür:

Siyasette: Bir seçim kaybedilir, “Milletin takdiri, hayırlısı olsun” denir. Ama neden kaybedildiği, hangi hataların yapıldığı, politikaların neden halkta karşılık bulmadığı üzerine sesli bir özeleştiri yapılmaz. Liyakatsiz bir bürokrat kritik bir göreve atanır, muhalefet edenler bile bir noktadan sonra “Ne diyelim, memleket için hayırlısı olsun” diyerek eleştirinin dozunu düşürür. Ekonomik bir kriz patlak verdiğinde, “Bu günleri de atlatırız inşallah, Allah sonumuzu hayretsin” temennisi, somut çözüm ve hesap sorma talebinin yerini alır. Böylece “hayırlısı olsun”, iktidarlar için hesap vermekten kaçınmanın, halk için ise hesap sormaktan vazgeçmenin en konforlu bahanesine dönüşür.

Sosyal Hayatta ve Kamusal Alanda: Yıllardır deprem bölgesinde olduğu bilinen bir şehre çürük binalar dikilmesine göz yumulur, denetimler yapılmaz. Tek önlem, “Allah korusun” duasıdır. Felaket yaşandığında, ihmalin sorumluları olan müteahhitler, denetçiler ve siyasetçiler yerine soyut bir “kader” suçlanır. Enkaz başlarında edilen dualar ve “takdir-i ilahi” açıklamaları, sorumluluğu ilahi bir güce yıkarak beşeri suçları aklamaya yarar. Ölen yüzlerce insan için “Hayırlısı buymuş” denilerek, aslında geri kalanların benzer bir kaderi yaşamaması için yapılması gerekenlerden kaçılır.

Kişisel Hayatta: İş başvurusundan ret cevabı alan genç, özgeçmişini veya mülakat performansını sorgulamak yerine “Nasip değilmiş, hayırlısı buymuş” diyerek kendini rahatlatır ve gelişim fırsatını teper. Kötü giden bir ilişkiyi veya evliliği kurtarmak için çabalamak yerine “Hayırlısı buymuş, olanda hayır vardır” diyerek pasif bir çürümeye göz yumar. Bu tavır, bireyi hayatının öznesi olmaktan çıkarıp, olayların pasif bir kurbanına dönüştürür.

Bir savaş olur, bombalar sivillerin üzerine düşer ve biz deriz ki, “Allah ümmeti Muhammed’i korusun.” Soru basit, ham ve acımasızdır: Niye korusun? Ve ne zaman, nerede korumuş? Bu temenni, tarihsel bir gerçekliğin değil, çaresizliğin, eylemsizliğin ve kolektif suçluluğun üzerine serilmiş konforlu, ilahi bir yalandan ibarettir.

SONUÇ: ENTELEKTÜEL İSYAN VE İRADEYE SAHİP ÇIKMA ÇAĞRISI

Peki, bu zihinsel prangadan, bu kültürel uyuşukluktan nasıl kurtulacağız? Çözüm, “hayırlısı olsun” diyerek sığındığımız o sahte huzur alanını terk edip, sorumluluğun rahatsız edici ama bir o kadar da onurlu sahasına adım atmaktan geçiyor. Cevap, edilgen temennileri, aktif sorularla ikame etmekte yatıyor.

“Hayırlısı olsun”un panzehiri, basit ama şu devrimci sorulardır:

“Neden?”

“Nasıl?”

“Daha iyisi nasıl olur?”

“Bu durumun sorumlusu kim?”

“Bu sonucu değiştirmek için ben ne yapabilirim?”

Bu soruları sormak bir entelektüel isyandır. Kaderciliğin kolaycı ninnilerine karşı aklın ve iradenin manifestosunu ilan etmektir. Yanlış giden bir şey karşısında ellerini göğe açıp soyut bir “hayır” dilenmek yerine, kollarını sıvayıp o “hayrı” kendi elleriyle, kendi aklıyla inşa etmeye talip olmaktır.

Elbette hayat belirsizliklerle doludur ve insan her şeyi kontrol edemez. Ancak bu, kontrol edebileceğimiz alanı da terk etmemiz için bir gerekçe değildir. İrade, tüm olasılıklar tüketildikten sonra değil, en başta devreye girmesi gereken bir yeti, insanı insan yapan bir onurdur.

Gelin, bu zihinsel felç halinden hep birlikte çıkalım. İrademizi iptal eden bu beyannameden vazgeçip, kendi geleceğimizin, kararlarımızın ve hatta hatalarımızın altına cesaretle imzamızı atalım. Çünkü unutmayalım ki “hayır”, göklerden bir lütuf olarak beklenmez; yeryüzünde, akıl, emek ve iradeyle ilmek ilmek örülür. Ve bu örgüyü örmek, her şeyden önce bizim görevimizdir.

Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet’i, insanın sahip olduğu iradi gücün sınırlarını zorlayarak kurdu; kadere, şansa, talihe bırakmadı. İnançlıydı ama inancının temennilere, teslimiyetlere ve ilahi kadere havale yaparak hayırlısı olanı hazırlayıp önüne koymayacağını bilecek kadar da akılcı ve eylemci idi. “Sarı saçlı, mavi gözlü adam”dan yana olmak, onu tekrar dünyaya özlemle çağırmakla değil, açtığı yoldan kararlılıkla ilerlemek demektir. Emperyalizmin stres topuna dönmüş etnik bölücülük ile siyasal dincilik (Feto, tarikatlar, cemaatler), “Cumhuriyet kendini korur” ile “hayırlısı olsun” kaderciliğine terk edilen alanda ülkemizi ve Türk Milleti’ni Gazi meclisimizden tehdit ederek, küfürler savurarak yok etmeye çalışırken hiç de kaderci değildir. Cumhuriyet’i korumak ve kollamak, Türk Milleti’ni ilelebet payidar etmek ancak havaleci miskinlikle savaşarak mümkün olacaktır.

Türk aydınlanması nasıl kaderci ve temennici olabilir? “Hayırlısı olsun”, değil, hayırlısını oldurmak, Cumhuriyet’e bağlılığın zorunlu şartı olmalıdır.

Örnek mi istiyoruz?

Nihat Genç, bütün ömrünü ülkemizin ve Türk milletinin makus talihine söylemiyle eylemiyle direnerek, vuruşarak, savaşarak feda etti, ediyor ve inşallah devamını da getirecek. O, erdemliği, fedakârlığı ve eyvallahsız duruşuyla bütün Türk gençlerine, ülkesini, Ata’sını ve ulusunu seven bütün insanlarımıza örnektir.